داریوش شایگان؛ روایتگر جهان چهل تکه

داریوش شایگان، فیلسوف شهیر ایرانی پنجشنبه دوم فروردین ۱۳۹۷ در بیمارستان فیروزگر تهران درگذشت. او که در پنجم بهمن ۱۳۹۶ در اتاق کارش در تهران دچار سکته مغزی شده بود و به کما رفته بود در بخش مراقبت‌های ویژه بیمارستان فیروزگر بستری بود و ساعت هفت و نیم صبح روز پنجشنبه چشم از جهان فروبست.

داریوش شایگان در سال ۱۳۱۴ در تهران به دنیا امد،. مادرش،«جلیه رولوگیدزه»،اهل گرجستان روسیه و پدرش، «محمدرحیم شایگان»، بارزگان ایرانی بود. او در خانواده ای چندفرهنگی و چندزبانی رشد کرد و به گفته خودش، در آن خانه: «زبانهای گرجی، روسی [دایه ام روسی بود] تركی عثمانی و تركی آذری [كه پدرم با آن به مادرم جواب می داد] رایج بوده است». اما با این حال پدر داریوش شایگان نسبت به یادگیری زبان فارسی نیز حساسیت ویژه ای داشت. شایگان در کنار فارسی، فرانسه را نیز به خوبی و از همان کودکی آموخته بود.

پدر و مادر داریوش شایگان

او که دانش آموخته سوربن فرانسه بود، در تهران به مدرسه فرانسوی زبان سن لویی رفت و برای ادامه تحصیل به خارج از ایران رفت و با مدرک دکتری در رشته هندشناسی در سال ۱۳۴۷ به ایران بازگشت. سال ۵۷ از ایران رفت و پس از ۱۲ سال در سال ۶۹ دوباره به ایران بازگشت.خواهرش – یگانه شایگان- نیزدانش آموخته هاروارد و استاد فلسفه بود که در سال ۱۳۸۶ بر اثر ابتلا به سرطان در پاریس فوت کرد. پسرش- رحیم شایگان- که دکترایش را از هاروارد گرفته است، رییس کرسی ایران‌شناسی در دانشگاه کالیفرنیا (یو سی ال ای) است.

شایگان پیش از انقلاب مرکز ایرانی «مطالعه فرهنگ‌ها» را در سال ۱۹۷۶ تاسیس کرد که پروژه ای گسترده بود. برای مثال به پیشنهاد آقای «رضا قطبی» – مدیر وقت تلویزیون- ۴۰ هزار جلد کتاب به ارزش یک میلیون دلار در حوزه علوم انسانی و هنر به زبان‌های مختلف فارسی، عربی، فرانسه و انگلیسی خریداری شد و کتابخانه بزرگی تاسیس کردند. هدف از تاسیس این مرکز این بود که برای هر فرهنگ جهانی یک مجموعه تهیه شود؛ به خصوص با فرهنگ های آسیایی مانند چین، هند و ژاپن - که ارتباط ایران با آنها قطع شده بود- دوباره ارتباط برقرار شود.برای این منظور قرار بود ایران، یک شعبه در قاهره، یک شعبه در دهلی و یک شعبه در توکیو تاسیس کند.

 داریوش شایگان در دوران تحصیل در انگلستان

شایگان‌ در اوایل‌ دهه‌ ۱۹۷۰، استاد هندشناسی‌ و فلسفه‌ مقایسه‌ای‌ در دانشگاه‌ تهران‌ بود. تلاش‌هایش‌ را صرف‌ مطالعه‌ مقایسه‌ای‌ تمدن‌های‌ غیرغربی‌ از قبیل‌ چین‌، ژاپن‌، هند، مصر و ایران‌ می کرد؛او در ۱۹۷۷ کنفرانس‌ بین‌المللی‌ گفتگوی تمدن ها را در تهران‌ برگزار کرد، که‌ به‌ یکی‌ از مسائل‌ اساسی‌ مواجهه‌های‌ بینا تمدنی‌ اختصاص‌ داشت‌ و با جوهره‌ گفتگو تماس‌ پیدا می‌کرد. پس بیراه نبود که شایگان در سال ۲۰۱۰ برنده جایزه جهانی « گفتگوی فرهنگ ها و تمدن ها» از دانشگاه آرهوس دانمارکبشود. «هانس کولر» - نماینده کمیته اهداکننده جایزه - در آن مراسم گفت: « پروفسور داریوش‌ شایگان‌ یک‌ نظریه‌ فلسفی‌ را بسط‌ و گسترش‌ داده‌، آنچه‌ امروزه‌ تحت‌ عنوان‌ گفتگوی‌ تمدن هامورد بحث‌ قرار گرفته‌ و اشاعه‌ یافته‌ است‌، اصطلاحی‌ است‌ که‌ واقعاً خود وی‌ واضع‌ آن‌ است.»‌ اما از نظر شایگان بحثی که «محمد خاتمی» - رییس جمهور اسبق جمهوری اسلامی - به عنوان گفتگوی تمدن ها آغاز کرد نسبتی با پروژه فکری شایگان نداشت:‌ «بحث گفت‌وگوی تمدن‌ها در دولت اصلاحات مطرح شد که البته من هرگز به خط‌مشی آن‌ها پی نبردم».

با وقوع انقلاب اسلامی، شایگان به فرانسه بازگشت و در آنجا به درخواست «کریم آقاخان»، موسسه ای برای انتشارآثار ناتمام هانری کربن1 با همکاری«شاهرخ مسکوب»تاسیس کردند. بعد از بسته شدن این موسسه او به واشنگتن رفت و موسسه «ایران نامه»را اداره کرد. سپس در سال ۱۹۹۱ به ایران بازگشت. پس از بازگشت به ایران با همکاری آقایان همایون پور، خرمشاهی و فانی نشر «فرزان روز»را تاسیس کردند. اگرچه این همکاری عمر کوتاهی داشت اما در ان دوره کوتاه نیز حدود ۳۵۰ جلد کتاب منتشر شد. کتاب هایی که به گفته خود شایگان بیشتر در زمینه هنر و فلسفه بود ومردم را به تفکر وا می داشت.

داریوش شایگان در سال ۱۹۸۶ در فرانسه

شایگان صرفا در زمینه فلسفه و مباحث آکادمیک فعال نبوده است. او به گفته خود رمان زیاد می خواند و البته دستی در نوشتن هم داشت. شایگان که پس از انقلاب اسلامی بیشتر به فرانسه می نوشت، در سال ۲۰۰۴ به علت نوشتن رمان «سرزمین سراب ها» به زبان فرانسه برنده جایزه «آدلف» از انجمن نویسندگان فرانسه شد. او در سال ۲۰۱۱ نیز مدال عالی ادبیات و زبان فرانسه را از آن خود کرد و همچنین نشان عالی دولت فرانسه با امضای «فرانسوا اولاند» - رییس جمهور وقت فرانسه – تقدیم او شد. این ها بخشی از جوایز و نشان هایی بود که داریوش شایگان دریافت کرده است.

اما بخش مهمی از زندگی شایگان به کتاب های تاثیرگذار او بر می گشت. از جمله کتاب های بسیار مهم داریوش شایگان که وجهه پژوهشی بسیار بالایی دارد، کتاب «ادیان و مکتب های فلسفی هند» است. او این کتاب را در دهه ۲۰ زندگی خود نگاشت.او درباره جایگاه هندوستان چنین می نویسد: «هند در قلب آسیا همان جایگاه محوری و خلّاقی را به خود اختصاص می‌دهد، که یونان در غرب. اگر بتوان یونان را از دیدگاه غربی، معجزه‌ای در عرصه تفکر به شمار آورد، از دیدگاه آسیای بزرگ، این هند است که همان نقش اعجازآمیز را ایفا می‌کند». شایگان این کتاب را «تنها کتاب نسبتاً کامل و منحصر‌به‌فرد راجع به ادیان و مکاتب فلسفی هند» می داند و متاسف است از اینکه پس از این کتاب دیگر تحقیقی همسنگ آن درباره چنین موضوعی نوشته نشد. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۴۶ و از طرف انتشارات دانشگاه تهران منتشر شد.

 روی جلد کتاب ادیان و مکاتب فلسفی 

«آسیا در برابر غرب» و «افسون زدگی جدید: هویت چهل تکه» دو اثر مهم دیگر داریوش شایگان هستند که با فاصله ای چنددهه ای نگاشته شده اند و به تعبیر برخی از منتقدان، شایگان در کتاب دوم علیه برخی از ایده های خود در کتاب نخست برخاست. «آسیا در برابر غرب» در دهه ۵۰ شمسی نوشته شد و شایگان در آن به انتقاد از وادادگی تفکر و تمدن آسیایی در برابر مدرنیته غربی می پردازد و می نویسد: «ما بازماندگان تمدن‌های آسیایی هم دچار هگل هستیم هم دچار مارکس بی‌آنکه از روح و تحول بدانیم و بی‌اطلاع به بحث دربارهٔ سلوک عقلی و جبر زمانه و مبارزه طبقاتی می‌پردازیم. تقدیر تاریخی ما این است که از تاریخ غرب عقب مانده‌ایم و بسته به برداشتمان از تاریخ تفکر غرب دانستن این که عقب مانده‌ایم سودمند با زیان بخش است و به قول هگل فلسفه تاریخ و تاریخ فلسفه چنان درهم آمیخته که تفکیک آن امکان‌پذیر نیست. این ناآگاهی به این واقعیت برمی‌گردد که فرصتی برای انتخاب نداشته‌ایم».

اما در«افسون زدگی جدید: هویت چهل تکه» شایگان دیگر در پی در مقابل هم قراردادن تفکر آسیایی و تفکر غربی نبود. در این کتاب همچنان که از نام آن بر می آید، شایگان هویت انسان را در دنیای امروز هویتی چهل تکه و برخاسته از سرچشمه های گوناگون می داند. به تعبیر خود او «حقیقت مطلق»ی وجود ندارد و:«ما وارد دوره تفسیر شده‌ایم، بین خطا و واقعیت دیگر نوری وجود ندارد و هرکس حقیقت را آن‌طور که مایل است تفسیر می‌کند». او تاکید می کند که دیگر هیچ فرهنگی به تنهایی توان آن را ندارد که آگاهی وسعت یافته بشر امروزی را تامین کند. هویت ها چندگانه شده اند و پدیده های چندفرهنگی تبدیل به امری آشنا در دنیای امروز شده است. از این روست که او تعبیر «مهاجر» را – فرای معنای دم دستی – برای انسان امروزی به کار می گیرد.

داریوش شایگان در کنار عباس کیارستمی؛ اکنون هر دوی آنان درگذشته اند

شاید با توجه به این توان تحول یابی فکری و خودانتقادی هاست که داریوش شایگان را «یک روشنفکر واقعی» می خواندند که جزم و تعصب در پروژه های فکری او راهی نداشت. دکتر «میلاد عظیمی» او را برخوردار از یک «جهان بینی ملایم معتدل» می خواند که به گسترش فضای گفتگو کمک می کرد. او درباره شایگان می گوید: «داریوش شایگان یک روشنفکر واقعی است به این معنا که آزاد‌اندیش است و بی‌تعصب است و جزم‌اندیش نیست. منادی و مروج گفت‌وگوست و به تعمیم و تعمیق فضای گفت‌وگو کمک کرده است. جستجوگر و متأمل است. نقاد و نقد پذیر است. اهل هیاهو و هوچی‌گری و عوام فریبی نیست. اهل رواداری و مدارا و مروت است. تند‌خو نیست. متین و آهسته و معتدل و مسالمت‌جوست...»

شاید بتوان به حساب همین خودانتقادی و عدم تعصب و روح جستجوگرانه گذاشت که داریوش شایگان در یکی از آخرین گفتگوهایش عملا خود و روشنفکران دهه ۴۰ و ۵۰ را «پرت» بخواند و معترف باشد که آن نسل «گند زد!». داریوش شایگان که در مقطع انقلاب اسلامی از هواداران تغییر بود، در گفتگویی که با نشریه «اندیشه پویا» داشت به سختی از خود و همفکران همدوره اش انتقاد کرد. او در بخش هایی از این گفتگو چنین گفت: «ایران در سال‌های دهه‌های چهل و پنجاه داشت جهش می‌کرد. ما از آسیای جنوب شرقی آن موقع جلوتر بودیم، ولی بعد آن‌ها پیش افتادند و موفق‌تر شدند. علت عدم موفقیت ما به نظر من این است که ما شتاب تغییرات را تحمل نکردیم. حالا چرا؟ نمی‌دانم. همچنین ما روشنفکران آن دوره هم پرت بودیم و تحلیل درستی از جایگاه خود در جامعه و جامعۀ خود در جهان نداشتیم.»

 

1ایران‌شناس، اسلام شناس و شیعه شناس فرانسوی

دانش‌آموختگان توانا می‌گویند

این دوره نگرش من را در مورد قابلیت های آموزشی اینترنت و شکستن مرزهای مکانی وعبور از سانسور حاکمیت در جهت دانایی بسیار تغییر نمود.
- امیر علی، فارغ التحصیل دوره مقدمه ای بر جامعه مدنی ایران

پیوند با توانا

RSS
از اخبار جدید بر روی سایت توانا مطلع شوید
Facebook
ما را در فیس بوک دنبال کنید
Twitter
به توانا در توییتر بپیوندید
کانال توانا در یوتوب را مشاهده کنید
Google+
به توانا در گوگل پلاس بپیوندید