روشنک نوعدوست؛ زنی که ترقی زنان را می‌خواست

 

زنی پیشرو

روشنک نوعدوست متولد ۱۲۷۷ در شهر رشت است. پدرش «حاج سیدحسن طبیب»، ملقب به «آقا نور» از پزشکان سرشناس رشت و تحصیل‌کرده ترکیه بود  و فرزند «میرزا یحیی نوری»، رهبر جنبش ازلی. از نام اصلی روشنک نوعدوست اطلاعی در دست نیست. چون این نام و شهرت را او بعدها برای خود برگزید. روشنک نزد پدر فارسی و فرانسه آموخت و نزد «میرزامحمدحسین صدر» ادبیات عربی را یاد گرفت و به‌واسطه شاگردی در نزد «شیخ علی تنها»، از معروف‌ترین آموزگاران گیلان، ریاضی را فرا گرفت. از زندگی زناشویی روشنک نوعدوست خبر چندانی در دست نیست. جز اینکه همسرش به شغل آزاد اشتغال داشت و روشنک فرزندی نداشت و بیشتر عمر خود را نیز مجرد زیست. روشنک نوعدوست که به «خانم مدیر» شهره بود، در زمانه خود زنی فرهیخته، پیشرو و تحصیل کرده محسوب می‌شد و به عنوان یکی از پایه‌گذاران سوادآموزی در گیلان نیز از او نام برده می‌شود.

شور اجتماعی یک زن

روشنک که در پناه خانواده‌ای فرهیخته پرورش یافته بود، اثرات تربیت خانوادگی را خیلی زود نمایان کرد و وارد فعالیت اجتماعی–فرهنگی شد. در سال ۱۲۹۵ و با اینکه جوانی تازه رس بود، جذب «جمیعت فرهنگ رشت» شد. گروهی قابل توجه که اهداف خود را «گسترش سواد، کمک به فرهنگ، دعوت مردم به مطالعه، ایجاد کتابخانه و قرائتخانه و غیره» اعلام کرده بود و اعضای برجسته‌ای چون «اردشیر آوانسیان» و «رضا روستا» نیز در آن عضویت داشتند. «فریدون نوزاد»، محقق گیلانی، درباره روشنک نوعدوست می‌نویسد: «او در میان روشن‌فکران زمان و خصوصان بانوان متجدد و صاحب فضیلت گیلان جای خود را باز کرد و برای رهایی زن از گرداب جهل و بی‌سوادی، در سن ۲۱ سالگی به افتتاح مدرسه دخترانه نسوان در سال ۱۲۹۶ خورشیدی، دست زد.»

تاسیس مدرسه و نهادسازی آموزشی

علائق فرهنگی–اجتماعی روشنک خیلی زود او را به سمت نهادسازی‌های آموزشی نیز کشاند. در واقع بیراه نبود که نوعدوست به «خانم مدیر» مشهور شده بود. او زمانی که تنها در حول و حوش ۲۰ سالگی به سر می‌برد، یعنی در سال ۱۲۹۶ دبستانی چهارکلاسه به نام «سعادت نسوان» را تأسیس کرد. بعداً این مدرسه را گسترش داد و در سال ۱۳۰۰ دبیرستانی ۱۱ کلاسه را به آن ضمیمه ‌ساخت. «سهیلا وحدتی»، پژوهشگر و فعال حقوق زنان، درباره پرنسیب رفتاری روشنک نوعدوست در مدرسه‌اش روایت جذابی دارد. او از مخالفت روشنک نوعدوست با حجاب می‌گوید و این نکته که به رغم اینکه خود روشنک برای پنهان کردن موهای خود، که دوستشان نداشت، روسری سر می‌کرد، اما به دانش آموزان دختر اجازه نمی‌داد در مدرسه حجاب داشته باشند. او از پرنسیب سنگین و موقرانه روشنک نوعدوست در مدرسه تحت نظارتش می‌گوید و می‌نویسد: «روشنک... روی پوشش و رفتار باوقار برای دختران تاکید داشت: ناخن‌های دختران مرتب بازرسی می شد که بلند نباشد، دامن‌ها نباید زیاد کوتاه می‌بود، و دختران حق نداشتند ماتیک بزنند یا ابروهایشان را بردارند. همه دانش‌آموزان روپوش داشتند و باید با روپوش و بدون حجاب در مدرسه حاضر شوند.»

دانش آموزان مدرسه سعادت نسوان

نمونه تلاش برای عدالت آموزشی

روشنک نوعدوست به رغم اداره چنین مدرسه‌ای و با وجود مشکلات مالی برای اداره آن، هیچگاه خود را کارمند رسمی دولت نساخت و تنها زمانی که دولت وقت روی گسترش تحصیل کودکان تاکید کرد، مدرسه «سعادت نسوان» نیز از برخی کمک‌های دولتی برخوردار شد. خود نوعدوست نیز با اینکه مدرسه را به صورت خصوصی و با شهریه دانش‌آموزان می‌گرداند، سعی می‌کرد این مساله ناقض اصل عدالت آموزشی نیز نشود و از این رو شاگردان بی‌بضاعتی را که دارای استعداد تحصیلی بالاتر از متوسط بودند در مدرسه می‌پذیرفت و از آن‌ها شهریه نیز نمی‌گرفت. در مدرسه‌ روشنک نوعدوست، تعصب دینی به هیچ عنوان وجود نداشت و با وجود اینکه در آنجا تعلیمات دینی نیز تدریس می‌شد اما معلمان مدرسه اعم از مسلمان، سکولار، و یا چپ‌گرا بودند. حتی یکی از معلمان بهایی بود و معلم موسیقی مدرسه نیز خانمی ارمنی بود. در استقلال روشنک نوعدوست در اداره مدرسه شاید این اشاره را می‌توان کافی دانست؛ در دهه سی و بر مبنای «اصل چهار» – که از طرف آمریکا برای توسعه کشورهای عقب مانده دنبال می‌شد – از طرف وزارت فرهنگ دستوری به مدارس ابلاغ شد که هیچ دانش‌آموزی را تا کلاس چهارم یا پنج دبستان مردود اعلام نکنند. اما روشنک نوعدوست از اجرای این دستور سر باز زد و بیان داشت که سنجش میزان پیشرفت دانش‌آموزان امری جدی‌ست و به هیچ بهانه‌ای نباید نادیده گرفته شود.

شور اجتماعی یک زن

روشنک نوعدوست در کنار اداره مدرسه و کارهای آموزشی به دیگر اقدامات فرهنگی و آموزشی نیز می‌پرداخت. از جمله دیگر اقدامات می‌توان به تأسیس کتابخانه و قرائت خانه عمومی، گروه تئاتر، کلاس خیاطی و صنایع دستی برای زنان و... اشاره کرد. به عنوان مثال درآمد حاصل از نمایش تئاترها، برای مخارج مدرسه سعادت نسوان صرف می‌شد. با تلاش نوعدوست بود که در اسفند ۱۳۰۲ اولین تئاتر زنان در گیلان با نام «دختر فروشی» در تماشاخانه «اولوش بیگ» به روی پرده رفت.

پیک سعادت نسوان

اما از اقدامات ماندگار روشنک نوعدوست می‌توان به تأسیس جمعیت «پیک سعادت نسوان» در سال ۱۳۰۲ همراه با کسانی چون «جمیله صدیقی»، «شوکت روستا» و «پری رخ نویدکسمایی» اشاره کرد. این جمعیت بعداً به انتشار مجله نیز دست زد و خود او اداره و انتشار مجله این جمعیت به نام «پیک سعادت نسوان» را نیز به عهده داشت. این نشریه تنها از مهر ۱۳۰۶ تا شهریور ۱۳۰۷ منتشر شد اما تأثیر ماندگار خود را در آن دوره و خصوصاً در شهر رشت برجای نهاد. این نشریه در کنار نشریاتی چون «عالم نسوان»، «جهان زنان» و یا «نسوان وطن‌خواه» از معدود نشریات زنان محسوب می‌شدند که در آن دوره تاریخی انتشار یافتند. پیک سعادت نسوان را معتبرترین نشریه زنان در تاریخ مطبوعات گیلان دانسته‌اند. نشریه پیک سعادت نسوان هر دو ماه یک بار منتشر می‌شد و پس از شش شماره برای مدتی طولانی متوقف شد. اما نهایتاً و پس از چند ماه توقف شماره‌ هفتم این نشریه که آخرین شماره آن نیز بود، منتشر شد و پس از آن دیگر انتشار نیافت.

صفحه اول نشریه پیک سعادت نسوان

اصلاحات اساسی برای زنان

این نشریه که به مسائلی با عناوین  «علت تیره‌روزی»، «زن در جامعه»، «سهم مادرها در ترقی و تجدد ایران»، «عاقبت صیغه روی» و غیره می‌پرداخت، تمام سعی خود را در جهت روشنگری برای ترقی زنان و بهبود اوضاع آنان می‌کرد. شاید بتوان نوشته خود نوعدوست را درباره چرایی انتشار این نشریه، توصیفی روشنگر درباره آن دانست. خود نوعدوست در شماره اول این نشریه، هدف از تأسیس چنین مجله‌ای را اینگونه اعلام می‌کند: «در این هنگام که پرده‌های سیاه‌بختی و هزارگونه عوامل تیره‌روزی سد بزرگی در مقابل ترقیات نسوان گردیده، در این زمان که اصول اجتماعی تمام ملل خاموش و عقب مانده اصلاح و سر و صورت نوین به خود می‌گیرد و بالاخره در وقتی که ایران هم از خواب غفلت طولانی خود جنبش نموده.... با این اوضاع اسفناک و رقت‌آور حیاتی و معارف، نسوان ایران ما هم به نوبه خویش سکوت را بیش از این جایز ندانسته خامه ناتوان به دست گرفتیم که تا حد امکان عوامل و وسایل سیه روزی را نشان داده، اصلاحات اساسی آن‌ها را خواستار شویم.»

روشنک نوعدوست؛ نشسته، نفر پنجم از سمت چپ، در جمع دست اندرکاران مدرسه سعادت نسوان

توجه به تجربه کشورهای همسایه

در بالا خواندیم که روشنک نوعدوست سخت به امر آموزش زنان اهمیت می‌داد. او این دغدغه را به نشریه پیک سعادت نسوان نیز انتقال داده بود و به عنوان مثال در شماره ششم این نشریه بود که او به تبعیض آموزشی بین دختران و پسران اعتراض کرد و نوشت: «تعداد مدارس دخترانه در این زمان در گیلان ۲۰ باب مدرسه است و فقط ۷ مدرسه دولتی هست. در مقایسه با ۵۰ باب مدرسه پسرانه در گیلان است که ۱۲ مدرسه ملی و ۳۸ مدرسه دولتی است.» با اینکه نشریه جامعه هدف خود را زنان می‌دانست اما مردان نیز با آن همکاری می‌کردند و از جمله نویسندگان مرد نام آور این نشریه افرادی چون «سعید نفیسی» یا «کریم کشاورز» بودند. نکته برجسته دیگری که در باب این نشریه می‌توان ذکر کرد توجه آن به تجربه کشورهای همسایه است. این نشریه همانطور که از عنوان یکی از مقالات آن - «تشریح اوضاع زنان در افغانستان» - برمی آید، به کشورهای همسایه خود و احوال زنان در آن دیار نیز توجه ویژه داشت و ترکیه و مصر و افغانستان را - به عنوان کشورهای همسایه و مسلمانی که زنانش با زنان ایران از مسائل تقریباً مشترکی برخوردارند – از دیده دور نمی‌داشت.

سرانجام

پس از تعطیلی نشریه پیک سعادت نسوان، جمعیت پیک سعادت نسوان نیز مانند بسیاری از تشکل‌های آن زمان در سال ۱۳۱۰ پس از ۱۰ سال فعالیت تعطیل شد. اما به رغم توقف اجباری فعالیت‌های فرهنگی روشنک نوعدوست مانند تئاتر و نشریه، او توانست تا آخر عمر مدرسه‌اش را حفظ کند. در سال‌های آخر عمر مدرسه را به وزارت فرهنگ واگذار کرد. وزارت فرهنگ نام «سعادت نسوان» را از مدرسه برگرفت و بر آن نام «روشنک» نهاد. اما پس از انقلاب اسلامی نام مدرسه تغییر پیدا کرد و اعتراض‌های رسمی اقوام روشنک نوعدوست نسبت به این تغییر نام نیز مثمرثمر واقع نشد. البته روشنک نوعدوست این شانس را داشت که بسیار زودتر از وقوع انقلاب اسلامی از دنیا برود تا چنین سرنوشتی را برای مدرسه‌اش نبیند. او که از بیماری‌های گوناگونی رنج می‌برد، در سال ۱۳۳۸ برای معالجه از تهران به رشت رفت اما در بیمارستان درگذشت. او در هنگام مرگ، ۵۹ سال سن داشت. آرامگاه او در ابن بابویه تهران است.

 

دانش‌آموختگان توانا می‌گویند

آشنایی با مفاهیمی که قبلا فقط از طرق مختلف اسمشان را شنیده بودم و استفاده می کردم ولی درک درستی از معنی و مفهوم آنها نداشتم، مثلاً فرق بین سکولار و لائیک یا فرق بین جدایی دین از دولت و دین از سیاست و چیزهای دیگر. فکر می کنم به مطالعه در این زمینه ها ادامه می دهم. اگر هم بتوانم به دیگران هم منتقل می کنم.
- بنفشه، فارغ التحصیل دوره جدایی‌ دین از دولت

پیوند با توانا

RSS
از اخبار جدید بر روی سایت توانا مطلع شوید
Facebook
ما را در فیس بوک دنبال کنید
Twitter
به توانا در توییتر بپیوندید
کانال توانا در یوتوب را مشاهده کنید
Google+
به توانا در گوگل پلاس بپیوندید