برج آزادی (شهیاد) و یادی از حسین امانت

برج شهیاد؛ نماد شناسایی ایران

۲۶ اسفندماه ۱۳۵۳ بنایی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد که نام «شهیاد» بر خود داشت. پس از پیروزی انقلاب ۵۷ نام این برج از شهیاد به «آزادی» تبدیل شد. داستان طرح این بنا که همه‌ جهان ایران را به آن می‌شناسند، داستان جالب‌توجهی است. ماجرا برمی‌گردد به سال ۱۳۴۵ شمسی. در این سال نماد شناسایی ایران میان معماران ایرانی به مسابقه گذاشته می‌شود و در نهایت برنده‌ طرح یک جوان ۲۴ساله است؛ جوان دانش‌آموخته‌ دانشکده‌ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، حسین امانت.

حسین امانت در ۲۴سالگی برنده مسابقه طراحی نماد شناسایی ایران شد

حسین امانت ۲۴ساله ماموریت می‌یابد که به مناسبت یادبود جشن‌های ۲۵۰۰‌ساله شاهنشاهی این بنا را در پایتخت طراحی کند. امانت متولد ۱۳۲۱ تهران است و معمار بهایی ِ کانادایی-ایرانی. خانواده‌ پدرش اهل کاشان بودند و از طرف مادر همدانی-کاشانی است.

او علاوه بر ساخت برج شهیاد (آزادی) طراحی ساختمان دانشگاه صنعتی آریامهر (شریف کنونی) (۱۳۵۴)، ساختمان مرکز صنایع دستی سابق و سازمان میراث فرهنگی کنونی (کامل‌شده در سال ۱۳۶۲)، ساختمان سفارت ایران در پکن (کامل‌شده در سال ۱۳۶۲)، ساختمان مقر بیت‌العدل، از ساختمان‌های حول مقام اعلی در شهر حیفا از مراکز بهائیان، و ساختمان‌هایی دیگر را نیز انجام داده است.

ساخت برج آزادی ۲۸ ماه به طول انجامید و در دی‌ماه ۱۳۵۰ به بهره‌برداری رسید

ساخت برج آزادی (شهیاد) در یازدهم آبان‌ماه ۱۳۴۸ آغاز شد و پس از بیست‌وهشت‌ماه کار، در ۲۴ دی‌ماه ۱۳۵۰ با نام «برج شهیاد» به بهره‌برداری رسید. در جشن گشایش این برج، محمدرضا شاه و همسرش فرح پهلوی حضور داشتند و «منشور حقوق بشر کورش» برای نخستین بار در این محل پرده‌برداری شد. معماری برج آزادی تلفیقی از معماری دوره هخامنشیان، ساسانی و دوره اسلامی است. حسین امانت معماری این بنا را هم تحت تاثیر معماری ایران باستان و هم ایران ِ پس از اسلام می‌داند و آن را متعلق به گذشته‌ درخشان تاریخ ایران می‌‌شناسد:

«این بنا به گذشته‌های درخشان تاریخ ایران نظر دارد؛ به دورانی که ایران در ادبیات، هنر، معماری، صنایع دستی، علوم مختلف و خیلی چیزهای دیگر سرآمد بود. من می‌خواستم جمع‌بندی خودم از این‌ها را در شهیاد ارائه کنم تا اگر کسی از خارج می‌آید یا حتی مردم ایران بدانند که این اثر به کجا و به کدام فرهنگ مربوط می‌شود.» این بنا شامل ۳ طبقه و دارای ۴ آسانسور و دو راه‌پله و ۲۸۶ پلکان است. در محوطه زیر این بنا چندین سالن نمایش، نگارخانه، موزه، کتاب‌خانه و... قرار دارد. طول آن هم ۶۳ متر و ارتفاع آن از سطح زمین ۴۵ متر است.

در این بنا، قوس اصلی وسط برج، نمادی از طاق کسری مربوط به پیش از اسلام (دوره‌ ساسانی) است و قوس بالایی که یک قوس شکسته است از دوران بعد از اسلام و نفوذ اسلام در ایران حرف می‌زند. رسمی‌سازی‌هایی که بین این دو قوس را پر می‌کند، خیلی ایرانی است و من آن را از گنبد مساجد ایران الهام گرفته‌ام. اساسا تکنیک گنبدسازی در ایران خیلی جالب است و شما در هر مسجدی که می‌روید، یک چیز تازه‌ای می‌بینید. در این گنبدها که نشانه نبوغ ایرانی است، معماران قدیم از قاعده مربع بنا وارد دایره گنبد شده‌اند و این کار را با کمک رسمی‌بندی‌ها و مقرنس‌کاری‌های بسیار زیبا انجام داده‌اند. در برج شهیاد هم همین کار انجام شده. هندسه بنا یک هندسه مربع مستطیل است که از روی چهار پایه خود می‌چرخد و ۱۶ ضلعی می‌شود و بالاخره به صورت یک گنبد شکل می‌گیرد. البته شما این گنبد را از بیرون نمی‌بینید، اما از داخل برج قابل مشاهده است.

دو طبقه داخل برج، یکی بالای قوس طاق اصلی و دیگری زیر گنبد است که با آسانسور به آن می‌رسید. این طبقه که به عنوان نمایشگاه طراحی شده با گنبدی از بتن سفید پوشیده شده. این گنبد مقرنس ایرانی را به نوع تازه‌ای اجرا می‌کند و ارتفاع آن از بام شهیاد بیرون می‌زند و از بام دیده می‌شود که با کاشی‌های فیروزه‌ای معرق ایرانی پوشیده شده است.» 

این بنا شامل ۳ طبقه و دارای ۴ آسانسور و دو راه‌پله و ۲۸۶ پلکان است

بر اساس نظرسنجی‌های انجام‌گرفته از شهروندان تهرانی بیش‌تر تهرانی‌ها "برج آزادی-شهیاد" را نماد شهر تهران می‌شناسند. این نظرسنجی از تاریخ ۳ تا ۷ آذرماه ۱۳۸۶ توسط گروه نظرسنجی مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ای روزنامه‌ همشهری انجام گرفته است. در این تحقیق نمونه آماری ۱۱۷۷ نفر از مردم تهران است که ۳۵ درصد آن‌ها مرد و ۶۵ درصد زن بوده‌اند. شاید هیچ‌کس بهتر از خود حسین امانت نتواند طرح معماری این بنای ماندگار را شرح دهد. آن‌گونه که می‌گوید: «نقوشی که در میدان هست و باغچه‌ها و گل‌کاری‌ها را شکل می‌دهد، از طرح داخلی گنبد مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان الهام گرفته شده؛ منتها هندسه دایره گنبد تبدیل به بیضی شده است. روابط لوگاریتمی جالبی در هندسه و ابعاد گنبد مسجد شیخ لطف‌الله هست که دانش عمیق ریاضی معماران ایران در دوره‌های گذشته را نشان می‌دهد. اگر این طرح که در میدان استفاده شده به هم بخورد، ایده اصلی کار از بین خواهد رفت. طرح آب‌نما و فواره‌ها هم ملهم از باغ‌های ایرانی است. همین‌طور شیب میدان با دقت و به منظور خاصی طراحی شده، حد ارتفاع برج شهیاد ۴۵ متر است؛ چون نزدیک فرودگاه مهرآباد قرار گرفته و نمی‌شود بلندتر از این ساخت. ولی من می‌خواستم وقتی به بنا نزدیک می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوید به طرف بالا بروید، در حالی که بالا بردن بنا ممکن نبود.»

ایرج حقیقی، مهندس کارگاه ساخت برج شهیاد

در دوره‌ شهرداری محمود احمدی‌نژاد، کارشناسان بسیاری نسبت به خطر نابودی پایه و ستون‌های این بنا هشدار دادند که یکی از دلایل آن را آبیاری فضای سبز اطراف این بنا می‌دانستند. «وجود ترمینال مسافربری "غرب" در نزدیکی میدان آزادی و رفت و آمد پرتعداد‌ ماشین‌ها از کنار این محوطه و دود ایجادشده در منطقه از نظر کارشناسان سم مهلکی برای بقای برج آزادی است. نصب لوله‌های پرچم و همچنین پروژکتورهای محوطه، به بدنه‌ برج نیز آسیب‌هایی وارد کرده و آبیاری فضای سبز میدان طی سال‌های متمادی خسارت‌هایی به اصل و پی برج زده که استحکام آن را تهدید می‌کند.»

در آن زمان مهندس ایرج حقیقی، مهندس کارگاه برج آزادی (شهیاد) بود. حسین امانت معتقد است که «مهندس حقیقی یکی از بهترین کسانی است که در مورد مرمت شهیاد می‌توان به ایشان مراجعه کرد.» در ویدئوی مستندی که در مورد میدان آزادی ساخته و در فضای مجازی انتشار یافته است، ایرج حقیقی بغض می‌کند و دل‌نگرانی خود را از تخریب برج آزادی (شهیاد) بیان می‌کند.

مهندس ایرج حقیقی در گفت‌وگویی با خبرگزاری میراث فرهنگی در مورد مرمت این برج در سال ۱۳۸۶ چنین می‌گوید: «این مرمت‌ها بی‌جا بود. در همان سال ۸۶ هم من عنوان کردم، این‌ها مرمت نیست، تخریب است. این تخریب‌ها اکنون دارد خودش را نشان می‌دهد. اگر جلوی آن گرفته نشود، مسلما به خود برج صدمه می‌زند. این محوطه باید سریع‌تر توسط کارشناسانی که تخصص دارند، ترمیم شود. اول عیوب را پیدا کنند و بعد اقدام کنند. نباید ظاهری اقدام کرد؛ سازه‌ها باید بررسی علمی شوند. این سازه، سازه‌ای نیست که به این سادگی‌ها نشست کند. بهترین متخصصان مرمت در سازمان میراث فرهنگی بیایند کمک کنند، و تا این ساختمان، وضعیت تخت جمشید و امثالهم را پیدا نکرده به داد آن برسند.»

شلیک ۸ توپ نظامی در لحظه تحویل سال ۱۴۰۰ موجب ایجاد ترک‌های جدید در بدنه  برج شد

مریم فنود، پژوهش‌گر میراث فرهنگی در مطلب «نقش میدان در فضای شهری، از آگورا تا آزادی» می‌نویسد: «میدان آزادی به عنوان یک پهنه وسیع که یکی از ارزشمندترین بناهای این شهر را در خود جایی داده قابلیت تبدیل‌شدن به یک میدان واقعی در مفهوم شهرسازی را دارد اما ساخت زیرگذرها در اطراف این میدان همان معدود گذرکنندگان پیاده را هم دور می‌کنند و نقش آن را به یک فلکه کاهش می دهند. ... در دوره‌ای که نیاز یک فضای جمعی به‌ شدت در تهران احساس می‌شود و با وجود پتانسیل میدان آزادی در خلق این فضا، اهمال‌کاری مسئولان شهری به دو صورت قابل تحلیل و بررسی است. این اقدامات یا به صورت آگاهانه و به قصد جلوگیری از تبدیل‌شدن این میدان و سایر میادین به یک فضای عمومی شهری صورت می‌گیرند و یا به صورت ناآگاهانه و در اثر ناآگاهی در حال نابودی یکی از مهم‌ترین عرصه‌های عمومی شهری تهران هستند.»

علی‌رغم همه این هشدارها مبنی بر تخریب این نماد ایرانی، برخی از کارشناسان ارتعاشات ناشی از شلیک ۸ توپ نظامی در لحظه تحویل سال ۱۴۰۰ را موجب ایجاد ترک‌های جدید در بدنه برج دانستند. روز ۲۹ اسفند ۱۳۹۹ لشکر ۲۳ نیروی زمینی و دژبان کل ارتش جمهوری اسلامی در همکاری با شهرداری تهران، آئین لحظه تحویل سال جدید را با شلیک توپ در میدان آزادی تهران برگزار کرد. به گزارش خبرگزاری مهر پس از این مراسم «ترک‌هایی روی دیواره‌های طبقه آخر برج آزادی قابل مشاهده است که مدیران این بنای فرهنگی و تاریخی ادعا می‌کنند پیش از این وجود نداشته است.»

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

خبرگزاری سپاه با اشاره به سالگرد انقلاب، از نماز شکر جمعی از مردم اصفهان بعد از رفتن شاه نوشته - وقتی این خبر را در… https://t.co/0WtxFetGXT
Tavaana (1 hour ago)
اکبر باقری؛ نمونه‌ای نمادین از نقض حقوق زندانی در جمهوری اسلامی -باقری به علت درد در قفسه سینه در پاییز ۹۹ به بیمار… https://t.co/uzmgmDciA0
Tavaana (9 hours ago)
زندان در ایران در هفته‌ای که گذشت پرونده ویژه: عالیه مطلب‌زاده، زندانی سیاسی با حضور آرش صادقی، کنشگر مدافع حقوق ب… https://t.co/jT1mJfpe20
Tavaana (10 hours ago)
نادر افشاری؛ جوانی زندانی که از رنج مردم رنج می‌کشد - مادرش گفته، پسرش عضو هیچ گروه سیاسی نیست ولی از رنج مردم رنج… https://t.co/cv3R7fgARC
Tavaana (12 hours ago)
مبارزات زنان برای رسیدن به برابری جنسیتی - خمینی بلافاصله بعد از تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در تلگرامی… https://t.co/xq2QvAiSp4
Tavaana (13 hours ago)
جنایت و زورگیری در کشور بیداد می‌کند و طبق تجربیات مردم حتی در نزاع‌های خونین هم تماس با پلیس فایده‌ای ندارد و در ص… https://t.co/zCB79Bgx6Y
Tavaana (15 hours ago)
ناهید تقوی؛ شهروندی که ابزار چانه‌زنی شده است! #ناهید_تقوی شهروند ایرانی-آلمانی است که در مهر ۱۳۹۹ توسط سپاه در تهر… https://t.co/IalmRLPju7
Tavaana (16 hours ago)
...⬆️ نسبت به این روند اعتراض کرده و بدیهی‌ترین حقوق مردم در ارتباط با حاکمیت را به حاکمان نالایق جمهوری‌اسلامی گوش… https://t.co/yRZT2IHNnr
Tavaana (16 hours ago)