بهجت صدر؛ خورشید از بوم سیاه می‌تابد

بهجت صدر
خلاق در استفاده از قابلیت‌های نامتعارف و تأثیرگذار رنگ سیاه در نقاشی

«من بهجت صدر نقاشم. از ناچاری به نقاشی رو نیاوردم، از امکانات نمایشگاه‌های دنیا به خاطر فروش نفت استفاده نکردم. به طبیعت بیش‌تر از انسان‌ها کشش داشتم، به پرتگاه‌ها رفتم اما سقوط نکردم. وابستگی دینی را در جوانی با چرخاندن کره کنار گذاشتم. در آپارتمانی با مبل‌های ناراحت مارک‌دار زندگی می‌کنم. لباس‌هایم بیش‌تر سیاه است. هنر باعث جدایی از دخترم نشد، سفر زیاد کردم و از سنگلاخ‌ها گذشتم، گاهی سنگریزه‌ها آزارم می‌داد

بهجت صدر محلاتی در ۸ خرداد ۱۳۰۳ در اراک به دنیا آمد. شش‌ساله بود که به همراه خانواده‌اش به تهران مهاجرت کرد. نقاشی را از سال ۱۳۱۷ نزد یکی از شاگردان کمال‌الملک شروع کرد اما پس از مدت کوتاهی مکتب را ترک کرد، چرا که از نظر استادش، بی‌استعداد بود. هرچه بود او توانست سال ۱۳۳۳ با رتبه نخست در رشته نقاشی از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شود. صدر همچنین سال ۱۳۳۴ بورس تحصیلی فرانسه را دریافت کرد.

نقاشی متفاوت

خلاقیت و نوآوری‌هایِ صدر او را از دیگر نقاشان هم‌دوره‌اش متمایز می‌کرد. از طبیعت و درخت و رنگ سیاه بهره می‌گرفت و آثاری خلق می‌کرد تا به گفته خودش اضطراب قرن را نشان بدهد. کارهای آبستره او در آغاز باعث رد شدنش به عنوان نقاش شد، اما بعدها او را به «نخستین زن نقاش ایرانی» تبدیل کرد که سبک آبستره، کولاژ و چینه‌چینی را برگزیده است.

نقاشی را سال ۱۳۱۷ نزد یکی از شاگرادان کمال‌الملک شروع کرد

این نقاش ایرانی در سال ۱۳۴۵ به دعوت یونسکو طرحی برای «مبارزه با بی‌سوادی» اجرا کرد که برنده جایزه یونسکو شد. او این کار کولاژ را به همراه چند آینه مقعر و آویختن یک پرده کرکره‌ای به آن اجرا کرد که با یک موتور کوچک باز و بسته می‌شد. صدر این اثر را برای نخستین بار به عنوان یک کار خلاقانه و کم‌نظیر هنری در ایران عرضه کرد که واکنش‌های موافق و مخالف بسیاری در داخل و خارج ایران به دنبال داشت.

خود او درباره این اثر می‌گوید: «بعدازظهری بود که برای استراحت، پرده کرکره سیاه اتاق را کشیدم. این تغییر نور یکباره مرا به این فکر انداخت که با استفاده از پرده کرکره و نقاشی کاری ارائه دهم. روی بوم تعدادی خورشید کشیدم و بعد کرکره سیاهی روی آن آویزان کردم که با باز‌شدن این کرکره‌ها خورشید نمایان می‌شد. یعنی نور علم و تاریکی جهل.» او همچنین درباره روش نقاشی‌اش می‌گوید: «من رنگ روی بوم نمی‌گذارم، رنگ از بوم برمی‌دارم!»

ترکیب مواد آلومینیوم روی چوب، از آثار بهجت صدر

جواد مجابی، نویسنده و منتقد هنری، درباره این نقاش می‌گوید: «بهجت صدر هم‌دوره سهراب سپهری بود. او هنگامی که به رم سفر کرد، روزی سیمی را دید که روی موزاییک‌ها افتاده و شکل متناقضی را ایجاد کرده است و بدین ترتیب او به حرکت مارپیچ این سیم علاقه‌مند شد و از آن پس بوم نقاشی خود را بر روی زمین می‌گذاشت و با کاردک مایه‌های رنگی زیر را درست می‌کرد و روی آن رنگ سیاه می‌زد.»

دوستی با فروغ

بهجت صدر با فروغ فرخزاد، شاعر معروف، رابطه دوستی بسیار نزدیکی داشت. او از نگاه شاعرانه فروغ بر آثارش تاثیر می‌گرفت و حتی شعر می‌سرود. صدر که معلم نقاشی فروغ نیز بود، پس از مرگ او یک نقاشی بسیار عاطفی به یادش ‌کشید.

معلم نقاشی فروغ‌فرخزاد بود

نمایشگاه‌ها و جوایز

بهجت صدر در سال ۱۳۳۵ برنده جایزه «سن ویتو» (ایتالیا) شد. یک سال بعد اولین نمایشگاه انفرادی‌اش را در نگارخانه «پینچو» در رم برگزارکرد و در سال ۱۳۴۱ نیز به عنوان نخستین زن، برنده جایزه نخست سومین دوسالانه تهران شد و همچنین نگاره‌هایش به دوسالانه سی ویکم ونیز ارسال شد.

پس از آن بود که او دستیاری گوستاو سن ژیه، نقاش و استاد دانشگاه بوزار فرانسه، را بر عهده گرفت و شیوه‌های آموزش هنر را آموخت. آثار صدر در کنار آثار هنرمندان نام‌آوری همچون ژوزف بویز، هنرمند آلمانی، مساژه و لاسل موهوی-نادی به نمایش درآمده‌اند. همچنین آثاری از این هنرمند در موزه‌هایی همچون موزه مینیا پولیس آمریکا، موزه هنرهای پاریس، موزه هنرهای چک‌واسلواکی و موزه هنرهای رم  نگهداری می‌شوند.

در سال ۱۳۳۵ برنده جایزه «سن ویتو» (ایتالیا) شد​

سال‌های پس از انقلاب و درگذشت

این نقاش پیشرو پس از انقلاب به فرانسه رفت و در آنجا ماندگار شد. با این حال او در دهه ۷۰ و ۸۰ خورشیدی نمایشگاه‌های بسیاری در ایران برپا کرد. بهجت صدر در ۱۹ مرداد ۱۳۸۸ در ۸۵ سالگی، هنگام شنا در جنوب فرانسه بر اثر سکته قلبی درگذشت. پیکر او به خواست خودش، در گورستان پرلاشز فرانسه سوزانده شد و به دل طبیعت رفت.

مرداد ۱۳۸۸ در۸۵ سالگی به دلیل سکته قلبی درگذشت

میترا فراهانی - کارگردان فیلم «بهجت صدر، زمان معلق» - در وبلاگ خود می‌نویسد: «هنگام ساختن فیلم به دلیل علاقه بهجت صدر برای رهایی و نیستی در آب بر آن شدیم تا پلان پایانی فیلم صحنه‌ای باشد از شنا‌کردن او در دریا و حرکت او به سمت افق. اما با وجود هیجان بهجت صدر برای گرفتن این نما امکان آن فراهم نشد؛ چرا که بسته‌شدن فیلم مصادف شد با اواخر فصل پاییز و سردی هوا. بی‌خبر از آن که ۳ سال بعد بهجت صدر خود این پلان را کارگردانی خواهد کرد. این پلان با چشمان دخترش میترا حنانه تصویربرداری شد. میترا [حنانه] می‌گوید قبل از رفتن داخل آب، مشتی از آب دریا را بوسید.»

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

سه نکته برای انتخاب وی‌پی‌ان استفاده از وی‌پی‌ان ناامن، به راحتی می‌تواند #حریم_خصوصی کاربر را به خطر بیندازد. برا… https://t.co/S6I752hJ79
Tavaana (4 hours ago)
RT @TavaanaTech: دورزدن #فیلترینگ در #اندروید با Today VPN این اپلیکیشن که با اینترنت‌های 3G، 4G/LTE و Wi-Fi سازگاری دارد، کاملا رایگان است…
Tavaana (4 hours ago)
تاملی در فیلترینگ بیتلی! جمهوری اسلامی در اقدامی عجیب سایت مشهور و محبوب بیتلی را فیلتر کرد. ولی فیلترینگ بیتلی از… https://t.co/nETPgcPP4n
Tavaana (5 hours ago)
#سانسور اینترنت در ایران از چه زمانی آغاز شد؟ سازمان گزارشگران بدون مرز در سال ۲۰۱۳، جمهوری اسلامی را یکی از پنج ک… https://t.co/Y4R2wY4Gj0
Tavaana (5 hours ago)
RT @dscampaign1: تمرّد از قوانین و مقررات،دهن‌کجی به شهروندان و فریب اذهان عمومی توسط شهرداری تهران شهرداری تهران در تمرّد از قوانین و مقر…
Tavaana (8 hours ago)
زنان و اقتصاد اثر شارلوت پرکینز گیلمن گیلمن درسال ١٨٩٨ در این بخش ازکتاب«زنان و اقتصاد»تصویری پر‌‌تب‌‌و‌تاب از است… https://t.co/FezOGNOn9p
Tavaana (9 hours ago)
RT @NazeninA: #Kudos to @RoyaBoroumand @LadiKhanom for their dedication, perseverance for the cause #HumanRights in #Iran, even when it was…
Tavaana (9 hours ago)
Defiance of laws and deception of the public by Tehran municipality The Tehran municipality opened a 4th entrance t… https://t.co/Lm8Cpf3dOQ
Tavaana (9 hours ago)