معلولان ایرانی و دشواری زیست شهروندی

اگر در ایران زندگی کرده باشیم به احتمال بسیار فراوان شاهد وضعیت نامطلوب معلولان در کنار خیابان‌ها یا مراکز اداری بوده‌ایم. مسئله وضعیت نامطلوب معلولان در ایران گاهی تن به فاجعه می‌زند. حتی تصور حضور یک معلول سالمند که کنار خیابان رها شده باشد دل هر انسان شرافتمندی را می‌لرزاند، ولی در ایران می‌توان معلولانی را دید که علی‌رغم سالمندی و معلولیت، حق بدیهی آسوده‌زیستن را از دست داده‌اند و به معنای واقعی کلمه آواره هستند. 

این مستند کوتاه نگاهی دارد به وضعیت افراد دارای معلولیت در ایران و امکاناتی که حکومت از آن‌ها دریغ کرده است.

 

 

معلولان ایرانی و دشواری زیست شهروندی 

اگر در ایران زندگی کرده باشیم به احتمال بسیار فراوان شاهد وضعیت نامطلوب معلولان در کنار خیابان‌ها یا مراکز اداری بوده‌ایم. مسئله وضعیت نامطلوب معلولان در ایران گاهی تن به فاجعه می‌زند. حتی تصور حضور یک معلول سالمند که کنار خیابان رها شده باشد دل هر انسان شرافتمندی را می‌لرزاند، ولی در ایران می‌توان معلولانی را دید که علی‌رغم سالمندی و معلولیت، حق بدیهی آسوده‌زیستن را از دست داده‌اند و به معنای واقعی کلمه آواره هستند. بدیهی‌ترین وظیفه یک دولت در قبال توانخواهان و معلولان جامعه تامین حداقل‌های یک زندگی است. نکته‌ای که در ایران رعایت نمی‌شود.

نبود آمار دقیق از تعداد افراد دارای معلولیت

آیا اساسا شما می‌دانید در ایران چند معلول وجود دارد؟ آیا می‌دانید در شهر شما چه تعداد از افراد نیازمند دریافت کمک‌های مربوط به معلولیت هستند؟ بدیهی است که نخستین گام برای بهبود وضعیت معلولان، وجود آمار دقیق از تعداد آن‌ها و چگونگی نیازمندی آن‌هاست. ولی آیا می‌دانید که حتی از تعداد معلولان کشور حتی عدد و رقم درستی هم وجود ندارد؟

طبعا این نیز وظیفه نهادهای دولتی است که بتوانند چنین آماری تهیه کنند ولی همچون بسیاری از موارد دیگر ایران در زمینه مسائل مربوط به معلولان نیز از مشکلات بنیادین رنج می‌برد که از جمله می‌توان به این نکته اشاره کرد که نهادهای دولتی واقعا اهمیتی به وجود یک آمار دقیق از وضعیت معلولان نمی‌دهند.

نگاهی به اظهارات تناقض‌بار مسئولان مربوطه در این زمینه خود گویاست.  در سال ۱۳۹۷ «همایون هاشمی» - نماینده وقت مجلس شورای اسلامی - در گفتگویی گفت: «در شرایط کنونی ۱۰ میلیون نفر جمعیت معلول در کشور وجود دارد که از این تعداد ۴ میلیون نفر دارای معلولیت خیلی شدید و شدید هستند». اعلام این رقم از سوی او از این جهت جالب‌توجه بود که او عضو کمیسیون پزشکی مجلس و رییس پیشین سازمان بهزیستی بود.

تاسف‌برانگیز ولی این است که در سال ۱۳۹۸ معاون توانبخشی سازمان بهزیستی اعلام می‌کند که تنها یک میلیون و چهارصد هزار معلول تحت پوشش سازمان بهزیستی هستند.  سازمان بهزیستی از اصلی‌ترین سازمان‌های متولی وضع معلولین است ولی معاون آن اذعان می‌کند که آمار و ارقام صحیح در رابطه با جمعیت معلولان در دست نیست.

زمانی نیز در سال ۱۳۹۵ مدیرعامل انجمن معلولان فرهنگی، ورزشی و گردشگری اشاره تلخ و تراژیکی به این مسئله کرده بود و درباره تعداد افراد دارای معلولیت در کشور گفته بود: «بر اساس آماری که سازمان بهزیستی اعلام کرد حدود دو میلیون معلول در کشور وجود دارد که البته آنها آمار افرادی را می‌دهند که عضو سازمان بهزیستی هستند و یا این سازمان آنها را شناسایی کرده است. درحالیکه بسیاری از معلولان هیچ ارتباطی با سازمان بهزیستی ندارند».

نگاه نامناسب جامعه به وضعیت معلولان

تاکنون درباره رفتاری که بایستی با یک فرد دارای معلولیت داشت اندیشیده‌اید؟ در این زمینه از سوی خانواده خود توصیه‌هایی شنیده‌اید؟ آیا در مدرسه و دانشگاه آموزش و درسی در این زمینه دیده‌اید و خوانده‌اید؟ آیا از تلویزیون و رادیو برنامه‌هایی دیده‌اید که مختص آموزش درباره چگونگی رفتار با معلولان جامعه باشد؟ 

مسئله این است که بخش مهمی از وضعیت مصیبت‌بار افراد دارای معلولیت در ایران به نگاه نامناسبی باز می‌گردد که بخش قابل توجهی از جامعه به آنان دارد که البته ناشی از فقر آموزشی در این زمینه است.

یک دانشجوی دارای معلولیت درباره وضعیت خود در دانشگاه گفته بود: «بعضی دانشجویان و حتی استادان وقتی مرا در حال تلاش برای بالارفتن از پله‌ها و حضور در کلاس درس می‌بینند، طوری نگاهم می‌کنند انگار در حال انجام کاری هستم که نباید باشم! اغلب شنیده‌ام که می‌گویند این دیگه اینجا چیکار می‌کنه؟! واسه چی اومده درس بخونه؟!»

این نگاه منحصر به جامعه نیست و به صورت بسیار غلیظ‌ تری در نهادهای حساس و پراهمیتی چون صداوسیما نیز بروز پیدا می‌کند.

به عنوان نمونه ویدئویی از یک برنامه در صداوسیما به صورت گسترده در فضای عمومی منتشر شد که در آن، مجری حین گفتگو خطاب به مهمان برنامه که از ناحیه دست و پا معلول است، می‌گوید: «متراژ دست و پای خانمت مثه خودته یا مثه ماهاست؟!»

بر این اساس است که حتی در سریال‌های پربیننده صداوسیما همچون «نون خ» از مفاهیمی چون «چپر چلاق» در وصف انسان‌های نامطلوب استفاده می‌شود. سناریوهای سریال‌ها در صداوسیما از بازبینی‌های بسیاری می‌گذرند. عدم حساسیت روی این واژه‌ها که استفاده از کلیشه‌های تحقیرآمیز درباره معلولان است بیانگر بی‌توجهی نسبت به چگونگی کاربرد ادبیات درباره افراد دارای معلولیت است.

وضعیت اشتغال افراد دارای معلولیت 

اگر در ایران زندگی کنیم به احتمال بسیار فراوان معلولان بسیار کمی را در ادارات و کارگاه‌ها شاغل دیده باشیم؛ ولی می‌دانید که حتی در ایران و علی‌رغم این وضعیت نامناسب، قانونی به نام قانون استخدام معلولان وجود دارد؟

بر اساس این قانون سه درصد از ظرفیت استخدام‌های دولتی بایستی به معلولان اختصاص داشته باشد. در یکی از آخرین اظهارات در مرداد ۱۴۰۰، رئیس سازمان اداری و استخدامی روی این قانون تاکید کرد و گفت: «بر اساس قانون، ۳ درصد از ظرفیت استخدام‌ها به معلولان اختصاص دارد»

اما متاسفانه وضعیت اشتغال معلولان در ایران حتی با استانداردهای وضع‌شده در جمهوری اسلامی نیز بد و نامطلوب است و حتی می‌توان گفت که جمهوری اسلامی قانون خود را نیز زیر پا می‌گذارد.

«باران»، «سیران» و «نگین» سه زن نابینایی هستند که علی‌رغم گذر از آزمون‌های استخدامی نتوانستند در آموزش و پرورش استخدام شوند چون جمهوری اسلامی قانون استخدام معلولان را اجرا نمی‌کند! 

حق تحرک و حق دسترسی افراد دارای معلولیت

آیا می‌دانستید که در دنیای پیشرفته برای افراد دارای معلولیت، حقوقی همچون حق تحرک و حق دسترسی تعریف شده است؟ حتی می‌توان گفت از بدیهی‌ترین حقوق معلولان همین حق تحرک و حق دسترسی است.    

 درحالیکه در کشورهای توسعه‌یافته‌ی دنیا حضور افراد دارای معلولیت را در جامعه مفروض گرفته‌اند و این را حق بدیهی آنان می‌دانند، در ایران هنوز بر سر به‌رسمیت شناخته‌شدن حق تحرک افراد دارای معلولیت اجماعی وجود ندارد.

 جمهوری اسلامی از رسیدگی به وضع معلولان و مناسب‌سازی فضای عمومی برای آنان کوتاهی می‌کند. در واقع می‌توان گفت حکومت در ایران حق تحرک را از معلولان سلب کرده است. 

به گفته متخصصان، در ایران به حق تحرک معلولان و تامین این حق برای آنان، به گونه‌ای نگریسته می‌شود که گویی به شخص معلول لطفی صورت می‌گیرد.

دکتر «سعید سبزیان» از متخصصان ایرانی مطالعات مربوط به حوزه معلولیت، درباره حق تحرک و حق‌ دسترسی معلولان می‌گوید: «صرف‌نظر از این‌که فردی معلول باشد یا نباشد، باید یک حکومت به افرادش علاوه بر این‌که حق تحرک را می‌دهد، زمینه‌های حق تحرک را ایجاد کند و نقض این‌که این تحرک را برقرار کند می‌شود مصداق تبعیض و تبعیض یک عمل مجرمانه است. حق تحرک به این معناست که فرد بتواند در فضاهای شهری بدون محدودیت کجای شهر بتواند وارد شود. این به این معناست که بتواند فرد از یک خیابان به خیابان دیگری وارد شود و در تمام جاهای یک شهر بتواند تردد کند، در ساختمان‌های مهم اداری و ساختمان‌های آموزشی و محیط‌های کار بتواند تحرک داشته باشد. حق تحرک در واقع یکی از عناصری است که باعث ارتقای یک جامعه می‌شود. شما وقتی حق تحرک را از نظر فیزیکی از مردم یک جامعه بگیرید به این معناست که امکان اینکه این افراد بتوانند نیرویشان را از جایی به جای دیگری انتقال دهند از آن‌ها سلب کرده‌اید.»

نکته دردناک دیگر پیرامون افراد دارای معلولیت، آن است که این گروه از جامعه به صورت پیشینی، از انتخاب بسیاری از رشته‌ها و مشاغل منع می‌شوند. انگار معلولان بیمارانی هستند که از گردونه زندگی عادی حذف شده‌اند. در واقع در پس ذهن برخی تصمیم‌گیران، توان‌خواهی معادل «ناتوانی» است.

«مریم کحالیان» که معلولیت حرکتی دارد، یک نمونه از افراد دارای معلولیت است که زیر نگاه تلخ و غلط تصمیم‌گیران عملا از دستیابی به شغل مطلوب خود محروم ماندند. او می‌گوید: «من دنبال کار اداری هم گشته‌ام و چند بار به‌عنوان منشی کار کرده‌ام. ولی هیچ کدام مدت طولانی باهام کار نکردند. بارها هنگام مصاحبه‌های کاری به عصایم اشاره شده و گفته‌اند با عصا چگونه می‌خواهی کار کنی؟ در حالی که کارم با کامپیوتر بوده و عصای من مشکلی در کار به وجود نمی‌آورده». 

مقایسه وضعیت معلولان در ایران با جهان

مقایسه وضعیت افراد دارای معلولیت در ایران با وضعیت معلولان در کشورهای پیشرفته‌ی جهان، شاید به یک شوخی شبیه باشد. در کشورهای پیشرفته‌ای همچون ایالات متحده، سطح بحث درباره معلولان از تامین حداقل‌های زندگی برای آنان فراتر رفته است.

اگرچه معلولان در ایالات متحده در حوزه اشتغال هنوز مشکلاتی دارند ولی بسیاری از شرکت‌های تجاری و اقتصادی مشتاقانه از حضور کارمندان دارای معلولیت استقبال می‌کنند. دلیل آن روشن است. بنا به گزارشی که در سال ۲۰۱۸ در روزنامه نیویورک تایمز منتشر شد و به استناد شرکت مشاوره اکسنچر، شرکت‌هایی که به طور فعال کارکنان دارای معلولیت را حمایت می‌کنند به طور میانگین از ۳۰ درصد افزایش اختلاف سود و ۲۸ درصد درآمد بالاتر برخوردار می‌شوند.

یک روزنامه‌نگار آمریکایی به نام «بن ماتلین» از حس «شایستگی، تعلق و افتخار»ی می‌گوید که قوانین تسهیل‌کننده حضور معلولان، در افراد دارای معلولیت ایجاد می‌کنند. در واقع در کشورهای توسعه‌یافته اکنون بحث حقوق معلولان در سطوح پیشرفته‌تر پیگیری می‌شود و به عنوان نمونه حتی نوع بازنمایی معلولان در سینما نیز حساسیت‌برانگیز است.

سخن پایانی

ایران حجم گسترده‌ای از افراد دارای معلولیت دارد که پشت دیوار بی‌توجهی و بی‌کفایتی عمر می‌گذرانند. آنان نیازمند توجه ویژه دستگاه اجرایی کشور هستند تا بتوانند زندگی شرافتمندانه‌ای پیشه کنند. مسئله‌ای که نه لطف، بلکه حق بدیهی آنان است. ولی جدای از وظیفه دستگاه‌ها و نهادهای دولتی، خوب است که ما شهروندان نیز به مسئله معلولان و توانخواهان و کیفیت حضور آنان بین خودمان توجه بیش‌تری داشته باشیم و دستکم از خودمان چنین پرسش‌هایی بپرسیم:

مسئولیت شهروندی ما در قبال معلولان چیست؟ ما چگونه به سهم خود می‌توانیم زمینه‌ساز زندگی آسوده‌تر برای آنان باشیم؟ چگونه می‌توانیم فرزندان خود را با حقوق بدیهی معلولان آشنا کنیم؟ چگونه می‌توانیم زمینه‌ساز فشار روی نهادهای دولتی برای بهبود ساختاری وضعیت معلولان باشیم؟ پاسخ به این پرسش‌ها و تامل و بحث درباره آن‌ها قطعا به توجه بیشتر به وضعیت معلولان خواهد انجامید. فراموش نکنیم؛ معلولان نیازمند نیستند؛ آنان شهروندان جامعه هستند و زندگی آسوده نه لطف بلکه حق آن‌هاست.

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

درس هایی از تاریخ یا الگوهایی برای مسئولیت فردی - شهامت به جای بی‌‌تفاوتی: حمایت ساکنین خاورمیانه و شمال آفریقا از… https://t.co/9tOGN9l948
Tavaana (2 minutes ago)
دیوانه چو دیوانه ببیند خوشش آید! وبسایت «شیعه نیوز» ناراحتی اعضای سازمان امر به معروف عربستان از آزادیهای جدید را ش… https://t.co/VBzQJdycB6
Tavaana (1 hour ago)
RT @MajidTavakolii: گرانی‌ها، نظامِ اجتماعی را ویران کرده است. بعد از درآمدزایی از شوک ارزی و آشفتگی در بورس، دولت به سراغ مالیات رفته است…
Tavaana (8 hours ago)
منابع بین‌المللی تضمین حقوق زندانیان - در این ویدیو محمد اولیایی‌فرد، وکیل دادگستری، به بررسی دو سند بین‌المللی تض… https://t.co/a47Lc4qTS4
Tavaana (9 hours ago)
RT @TavaanaTech: زنی در پاکستان به اتهام توهین به #اسلام در #واتس‌اپ به مرگ محکوم شد عنیقه عتیق، زن ۲۶ ساله پاکستانی، به اتهام انتشار پیام‌…
Tavaana (11 hours ago)
حبس، زیر آوار تنهایی - تقدیم به زندانیان گمنام. کارتون از رضا عقیلی #کارتون #یاری_حقوقی_توانا https://t.co/Tp3bNm3AJg
Tavaana (12 hours ago)
ده مرحله نسل‌کشی نسل‌کشی روندی که در ده مرحله‌ قابل پیش‌بینی و البته قابل پیش‌گیری شکل می‌گیرد. در هر مرحله، اقدام… https://t.co/XmD7RDxLmq
Tavaana (13 hours ago)
سعید افکاری این فایل را در توییتر خود منتشر کرده شکنجه‌کردن و اخذ اعترافات اجباری رویه امنیتی‌هاست و احکام صادره بر… https://t.co/GHD2uEgZzu
Tavaana (14 hours ago)