عزت ملک خانم؛ نخستین عکاس و روزنامه‌نگار زن ایرانی

زنی متفاوت در دربار ناصرالدین‌شاه و موثر در نگارش کتاب «خاطرات اعتمادالسلطنه»

از عزت ملک خانم در آثار تاریخی به نخستین عکاس زن ایران و اولین روزنامه‌نگار زن ایرانی یاد شده است.

عزت ملک خانم در سال ۱۲۴۲ در کرمانشاه به دنیا آمد. پدرش امامقلی میرزا عمادالدوله دولتشاهی و پدربزرگش محمدعلی میرزا دولتشاه از فرزندان فتحعلی‌شاه قاجار بود. او در سال ۱۲۵۰ با «محمد‌حسن‌خان صنیع‌الدوله» ملقب به اعتمادالسلطنه، وزیرانطباعات دوران ناصری، ازدواج کرد و از سال ۱۳۰۶ ملقب به اشرف‌السلطنه شد.

زندگی‌اش از بسیاری جهات با زندگی زنان دربار متفاوت بود. از آن‌جا که فرزندی نداشت، عمده‌ زمان زندگی‌اش را صرف مطالعه می‌کرد. کتاب بسیار خوانده بود، بارها سفر رفته بود و به واسطه همسرش - که وزیر بود - در جریان سیاست‌های دربار و اتفاقات روز بود و همین آگاهی موجب می‌شد که در انتشار روزنامه‌ها مؤثر باشد.

عمده زمانش صرف مطالعه می‌شد و به واسطه شغل همسرش در جریان اتفاقات دربار بود

نخستین عکاس

همان‌گونه که نخستین عکاس مرد تاریخ ایران ملک قاسم میرزا، فرزند فتحعلی‌شاه، بود باید رد نخستین عکاس زن ایران را نیز در دربار ناصری  جست‌وجو کرد؛ جایی که پادشاه بخشی از فراغت خود را صرف عکاسی و ساخت آلبوم و نوشتن شرح عکس می‌کرد.

آن‌گونه که برخی از منابع این دوره اشاره کرده‌اند باید عزت ملک‌ خانم را نخستین زن عکاس دانست. او این فن را از پسرعموی خود، شاهزاده محمد‌میرزا، آموخته بود. یکی از اصلی‌ترین منابعی که به عکاسی اشرف‌السلطنه اشاره کرده است، کتاب «روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه» است.

نخستین خبرنگار

نقش اعتمادالسلطنه را در زندگی اجتماعی و حرفه‌ای اشرف‌السلطنه نمی‌توان نادیده گرفت. اعتمادالسلطنه پسر حاجی علی خان (فراش‌باشی ناصرالدین شاه) بود. در فرانسه تاریخ و جغرافیا خوانده بود و به فرانسه و انگلیسی تسلط داشت. مترجم مخصوص شاه بود و از همین رو به ریاست دارالترجمه منصوب شده بود.

عزت ملک خانم همسر دوم اعتمادالسلطنه بود و در نگارش کتاب «خاطرات اعتمادالسلطنه» نقش پررنگی داشت. در این کتاب آمده است: «اعتمادالسلطنه از نزدیکان شاه بود. کم‌تر روزی بود که به حضور شاه نرود و مدت درازی با او نباشد. در سفرها همسفر و در حضر و خلوت همنشین شاه بود و طبعا می‌توان او را از محارم شاه دانست. هر شب پس از این‌که از حضور شاه به منزل می‌آمد به نوشتن شرح وقایع روز می‌پرداخت و به قول خودش "احدی از آن خبر نداشت". تنها کسی که از تحریر این خاطرات باخبر بود، عیال او بود که گاهی به علت کسالت یا خستگی شوهر محرّر روزنامه بود

در نگارش کتاب «خاطرات اعتمادالسلطنه» نقش پررنگی داشت

اعتمادالسلطنه که نامش به عنوان نخستین وزیر انطباعات ایران به ثبت رسیده است، عهده‌دار امور مطبوعاتی بود و ۹ نشریه منتشر کرد. اشرف‌السلطنه نیز در این امور با او بسیار همکاری داشت. سید فرید قاسمی‌، پژوهشگر تاریخ مطبوعات ایران، در کتاب «مطبوعات ایرانی» می‌گوید: «در این مدت اشرف‌السلطنه صمیمانه با او [اعتمادالسلطنه] همکاری کرد و حتی بیشتر آنچه که به عنوان روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه بر جای مانده، تقریر اعتماد السلطنه و تحریر اشرف السلطنه است و دور نیست که آثار دیگری نیز تحریر او باشد.»

اشرف‌السلطنه ۲۵ سال همراه شوهرش گرداننده مطبوعات عهد ناصری بود. در سال ۱۳۱۳ پس از فوت شوهرش از تهران رفت. اعتمادالسلطنه تمام دارایی‌اش را به شاه بخشیده بود، اما شاه بخشی از این املاک را به عزت ملک خانم بخشید. او نیز همه املاک همسر به جز کتاب‌های خطی او را در تهران فروخت و به مشهد رفت؛ کتاب‌ها را به کتابخانه آستان قدس رضوی اهدا کرد و به عقد حاج سیدحسین نایب التولیه آستان قدس رضوی در آمد، چندی با او زندگی کرد و آن‌گونه که مورخان می‌گویند در ۵۳ سالگی از دنیا رفت.

از اشرف‌السلطنه، که به تبحر در نرد و شطرنج شهره بود، چند عکس به یادگار ماند و نیز بخش زیادی از کتاب روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه.

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

این آخوند می‌گوید ولو به واسطه حضور در عزاداری مردم به کرونا مبتلا شوند، بابد مراسم را برگزار کرد. اگر کسی مرد شهید… https://t.co/DmnTnj9ijZ
Tavaana (41 minutes ago)
RT @MajidTavakolii: دفاع از ظلم، عقل را نابود می‌کند. در دنیای جدید هرکه از نادرستی‌ها حمایت کند، خوار و رسوا می‌شود. سرزنش و رسوایی آن‌ها…
Tavaana (46 minutes ago)
🎥زنان و فرزندان کارگران نیشکر‌ هفت‌تپه در ۵۸مین‌ روز اعتصاب در خیابان‌های شوش راهپیمایی کردند‌ ▫️استاندار خوزستان… https://t.co/e3zieppmGO
Tavaana (4 hours ago)
تحریم دارو! طرح از بهنام محمدی https://t.co/BgaUPITtiP #جمهوري_اسلامي #انفجار_بيروت https://t.co/8LwQx23olu
Tavaana (6 hours ago)
به تازگی اینستاگرام قابلیت Reels را در اپلیکیشن خود طراحی کرده که کاربرانش رااز تیک‌تاک بی‌نیازمی‌کند. بااین امکان… https://t.co/mhHBFqDbVr
Tavaana (8 hours ago)
RT @moodtheobscure: برای دومین بار توی این چندماه امروز سوار تاکسی شدم. به پیرمرد مسن مودب و مهربونی بود. منم ماسک داشتم و به عادت دوران قب…
Tavaana (8 hours ago)
هنگام خرید اینترنتی چه نکاتی را باید رعایت کنیم تا قربانی کلاهبرداران نشویم؟ https://t.co/UqdRD0GY4d… https://t.co/OUiarZlLuC
Tavaana (10 hours ago)
RT @TavaanaTech: #پرسش: چگونه می توانم در #یوتیوب امنیت خود را حفظ کنم؟ ادامه در وب‌سایت #تواناتک: https://t.co/Q5eU6H3iGd #ویدئو_آموزشی h…
Tavaana (14 hours ago)