آرامگاه فردوسی و یادی از هوشنگ سیحون

آرامگاه فردوسی بنایی است که در شهر توس و در شمال مشهد ساخته شده است. ساختمان کنونی آرامگاه در سال ۱۳۱۳ و همزمان با مراسم هزاره‌ فردوسی گشایش یافت. گفته می‌شود که پیکر فردوسی را به دلیل شیعه‌بودن به دفن در گورستان اجازه ندادند و این‌گونه شد که به ناچار او را در باغ خودش در شهر طابران توس و نزدیک به دروازه‌ شرقی رزان به خاک سپردند. طابران یا طبران یکی از دو شهر باستانی توس بوده است و طابران و نوقان، مجموعا توس نامیده می‌شده است. خبری غیر موثق حاکی از آن است که اول‌بار والی توس در قرن چهار و پنج قمری بر مرقد فردوسی قبه‌ای ساخت. (محمدامین ریاحی، فردوسی، زندگی، اندیشه و شعر او، تهران ۱۳۷۵ ص ۳۷۲) 

ملک‌الشعرای بهار در هفته‌نامه‌ نوبهار مقاله‌ای نوشت و در آن بر لزوم بنای آرامگاه فردوسی تاکید کرد

در دوره‌ ناصرالدین‌شاه و به دستور او، آصف‌الدوله‌ شیرازی، والی خراسان مامور شد تا قبر فردوسی را بیابد. آصف به راهنمایی چند فرانسوی که به توس رفته بودند مزار شاعر را پیدا کردند و برای احداث عمارتی به طور موقت دو اتاق روی قبر بنا کردند اما زمان زیادی نگذشت که والی خراسان براُفتاد و مقبره‌ ساخته نشد. با به روی کار آمدن رضاشاه در برخی از اهل ادب و فضلا این انگیزه به وجود آمد تا دولت را بر آن بدارند که برای فردوسی مقبره‌ای بسازند. ملک‌الشعرای بهار یکی از افرادی بود که در این زمینه مقالاتی نوشت. او در هفته‌نامه‌ نوبهار ِ خود مقاله‌ای نوشت و در آن بر لزوم بنای آرامگاه فردوسی تاکید کرد.

پس از تاسیس انجمن آثار ملی در سال ۱۳۰۱ که به همت محمدعلی فروغی، رئیس انجمن کوشش برای ساخت این بنا آغاز شد. هدف «انجمن آثار ملی» حفظ آثار کهن ایرانی و معرفی آن‌ها بود. هدف این بود که این آرامگاه نه با کمک دولت که با هزینه‌ مردمی ساخته شود از این رو در سال ۱۳۰۴ بیانیه‌ای منتشر شد که از مردم، جهت ساختن این بنا درخواست کمک می‌کرد. ابتدا «آندره گدار»، معمار و باستان‌شناس فرانسوی که طرح بنای حافظ نیز از او بود، برای آرامگاه فردوسی نیز بنایی طراحی کرد که شبیه اهرام مصر بود که مورد قبول ذکاءالملم فروغی قرار نگرفت و طراحی این بنا به عهده‌ «حسین لرزاده» گذاشته شد. حسین لرزاده معمار و هنرمند برجسته‌ ایرانی بود که پدرش محمد لرزاده نیز از معماران دوره قاجار بود. لرزاده در سال ۱۳۸۳ در تهران درگذشت.

ساختمان کنونی آرامگاه در سال ۱۳۱۳ و همزمان با مراسم هزاره‌ فردوسی گشایش یافت

ساختمان آرامگاه در سال ۱۳۱۱ آغاز شد و ۱۸ ماه طول کشید تا برای جشن هزاره‌ فردوسی در سال ۱۳۱۳ آماده شود. مساحت ساختمان ۹۴۵ متر بود که بهترین سنگ‌تراشان تصاویری از شاهنامه بر آن حک کردند. ساختمان بنا از همان ابتدا به دلیل عدم محاسبه‌ دقیق مقاومت خاک شروع به جذب رطوبت کرد و این‌گونه شد که به دستور انجمن آثار ملی و در سال ۱۳۴۳ بازسازی بنا با نظارت هوشنگ سیحون آغاز شد و در دهم اردیبهشت ۱۳۴۷ به پایان رسید.

هوشنگ سیحون در تشریح تاریخچه‌ بازسازی و مرمت آرامگاه فردوسی در گفت‌وگویی با بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید که انجمن آثار ملی ایران، در اوایل حکومت رضا شاه پهلوی تصمیم به برگزاری مراسم هزاره‌ فردوسی و بنای آرامگاه این شاعر نامی می‌گیرد. سیحون که در آن زمان دانش‌آموز دوره‌ ابتدایی بود به خاطر می‌آورد که یک تومان به طرح ساخت آرامگاه کمک کرده است. «چون انجمن آثار ملی از خودش پول نداشت، بودجه آن را گذاشتند به حساب بلیط‌های اعانه ملی که مردم بخرند. دانه‌ای یک تومان بود.» سیحون ادامه می‌دهد که در اوایل دهه ۱۳۴۰ قرار شد که بنای آرامگاه که به‌شدت آسیب دیده و فرسوده شده بود، تخریب و از نو ساخته شود و انجام این کار به عهده وی گذاشته شده است. «ساختمان را دیگر از آن حالت اولیه به کلی درآوردیم. یک ساختمان مدرن با طرح جدید در داخل (بنا شد). تصمیم گرفتیم که خارح ساختمان شکل و شمایل قبلی‌اش باقی بماند.»

معمار، نقاش و رئیس سابق دانشکده‌ هنرهای زیبای تهران

هوشنگ سیحون که بود؟

هوشنگ سیحون، معمار، نقاش و رئیس سابق دانشکده‌ هنرهای زیبای تهران ۳۱ مردادماه سال ۱۲۹۹ در تهران به دنیا آمد. پدر بزرگ او میرزا عبدالله فراهانی، بنیان‌گذار موسیقی سنتی و مادر او، مولود خانم از نوازندگان تار و سه تار بود.

سیحون در معرفی خانواده خود چنین می‌گوید: «خانواده‌ من چه از طرف مادری و چه از طرف پدری، همه اهل موسیقی بودند. مرحوم میرزا عبدالله پدربزرگ من و میرزا حسینقلی هم برادرش بود. بسیاری از دیگر خویشاوندان‌مان هم اهل موسیقی بودند، برای مثال حاج علی اکبرخان شهنازی و برادرش عبدالحسین‌خان که پسرعموهای مادرم بودند، احمد عبادی، استاد سه تار، دایی‌ام بود. دایی دیگرم، جواد، انگشت دستش دچار مشکل شد و نتوانست ساز بزند. پدرم نیز شاگرد میرزا عبدالله بود. مادرم هم از پدر خود تعلیم تار گرفته بود و این ساز را خوب می‌نواخت. دایی‌ام، مرحوم استاد عبادی که زمان پدرش مرحوم میرزا عبدالله، سنش در حدی نبود که بتواند پیش او مشق موسیقی کند، در سال‌های پس از مرگ پدرش به خانه‌ ما می‌آمد و از مادرم تعلیم  سه‌تار می‌گرفت. من از کودکی در چنین خانواده‌ای رشد کردم.  شاید دو سه سالم بیش‌تر نبود که بدون اینکه کسی وادارم کرده باشد، زغال بر می‌داشتم و روی در و دیوار خانه نقاشی می‌کردم. کار به جایی رسیده بود که دیگر جای خالی روی دیوارها به زحمت پیدا می‌شد و پدر و مادرم از دست من به جان آمده بودند».

سیحون پس از اتمام تحصیل معماری در دانشکده‌ هنرهای زیبای دانشگاه تهران، برای ادامه‌ تحصیل ره‌سپار پاریس شد و در دانش‌سرای عالی ملی هنرهای زیبای پاریس تحصیل کرد و دکترای هنر خود را از آن‌جا اخذ کرد. اولین اثر معماری او در ایران، طراحی و ساخت  آرامگاه بوعلی سینا در همدان بود. سیحون این آرامگاه را زمانی طراحی کرد و ساخت که تنها ۲۵ سال سن داشت.

سیحون استاد دانشکده‌ هنرهای زیبا و در یک دوره نیز رئیس این دانشکده بود. از دیگر آثار این معمار برجسته ایرانی می‌توان به ساخت بناهایی هم‌چون آرامگاه خیام، کمال‌الملک، نادرشاه افشار و کلنل محمدتقی‌خان پسیان اشاره کرد. ساختمان بانک سپه در میدان توپخانه تهران از دیگر کارهای هوشنگ سیحون است. در خارج و داخل ایران نمایشگاه‌‌های نقاشی بسیاری نیز از سیحون در ایران و خارج از کشور به نمایش درآمده است. 

 پس از پیروزی انقلاب اسلامی به خانه او هجوم بردند و آن را مصادره کردند

آثار سیحون در سال ۱۹۷۲ در کنار هنرمندانی چون پیکاسو و سالوادور دالی در نمایش‌گاهی در دانشگاه ماساچوست به نمایش در آمد. سیحون در این نمایشگاه تابلویی از «کلاف‌های خطی» به نمایش گذاشت که در آن از خطوط موازی و پر پیچ و تاب که هیچ‌ گاه همدیگر را قطع نمی‌کنند، استفاده کرده بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی به خانه او هجوم بردند و آن را مصادره کردند و کارهای طراحی و نقاشی و همین‌طور مجموعه‌ای از عتیقه‌های سیحون از جمله بزرگ‌ترین مجسمه‌ گاو به دست آمده از منطقه باستانی مارلیک را به غارت بردند که برخی از آن‌ها به گفته‌ سیحون بعدها از بازارهای هنری و عتیقه در خارج از کشور سر درآورد.

هوشنگ سیحون در گفت‌وگویی از خانه‌ای می‌گوید که میان باغی در روستای کلیگون واقع در مسیر جاده‌ای که از جنوب به شمال تهران می رفت و از لشکرک به طرف اوشان و فشم می‌گذشت قرار داشته که پس از انقلاب مصادره شده است: «پسر من این خانه را بسیار دوست داشت. اما متاسفانه این خانه پس از انقلاب مصادره شده و به اجاره داده شده بود.  پسر من سرانجام این خانه را از آن‌ها اجاره کرد.  بعد از مدتی آمدند و گفتند که باید از آن خانه برود چون قصد فروشش را دارند. این بار هم پسرم هر طور که شده بود پولی جمع کرد و آن را خرید.  این هم از عجایب روزگار است که کسی ناچار شود یک بار خانه‌ خودش را اجاره کند و بعد هم آن را بخرد!! در جریان مصادره این خانه بود که بسیاری از کارهای طراحی، نقاشی و مجموعه‌ای از آثار عتیقه‌ام، از جمله بزرگترین مجسمه گاو به دست آمده از منطقه باستانی مارلیک، غارت شدند و بعضی از آنها بعدها از بازارهای هنری و عتیقه در خارج کشور سر در آوردند.»

سال ۱۹۷۲ در کنار هنرمندانی چون پیکاسو و سالوادور دالی در نمایش‌گاهی در ماساچوست به نمایش در آمد

هوشنگ سیحون در ۵ خردادماه ۱۳۹۳ در سن ۹۳ سالگی درگذشت. او وصیت کرده بود تا بنیادی به نام او توسط فرزندش مریم و نادر سیحون برای نگه‌داری از کلیه آثار نقاشی و طراحی او تاسیس شود و در شرایط مناسب در نهایت همه آثار به موزه در ایران اهدا شود. مریم سیحون دختر هوشنگ سیحون هنگام خاک‌سپاری پدر در شهر لس‌انجلس چنین می‌گوید: «ما پیکر پدرم را در این مکان به امانت می‌گذاریم تا در شرایط مناسبی در آینده‌ او را به خاک ایران بسپاریم.»

در خردادماه ۱۳۹۳ در ۹۳ سالگی درگذشت

حسین امانت، طراح میدان آزادی (شه‌یاد) و یکی از شاگردان سیحون، در مراسم خاک‌سپاری استاد و دوست دیرینه خود چنین گفت: «در دوره‌ای که ما درس می‌خواندیم همه ایران تحت تسلط روح غربی بود. همه فکر می‌کردند همه چیز خوب فقط از این طرف است. مهندس سیحون با طرحی که در بنای یادبود بوعلی سینا پیاده کرد توضیح داد که چطور به زبان معماری امروز، با نهایت خلوص و با بتون لخت می‌شود بنایی ساخت که یادآور گنبد قابوس که یک بنای قدیمی است باشد. این مثل نوری است در تاریکی. در دنیای هنر، آن آدمی که این نور را برای اولین بارنشان می‌دهد و همه راه را از آنجا پیدا می کنند مهم است. ایشان این رل را داشتند.»

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

خبرگزاری سپاه با اشاره به سالگرد انقلاب، از نماز شکر جمعی از مردم اصفهان بعد از رفتن شاه نوشته - وقتی این خبر را در… https://t.co/0WtxFetGXT
Tavaana (1 hour ago)
اکبر باقری؛ نمونه‌ای نمادین از نقض حقوق زندانی در جمهوری اسلامی -باقری به علت درد در قفسه سینه در پاییز ۹۹ به بیمار… https://t.co/uzmgmDciA0
Tavaana (9 hours ago)
زندان در ایران در هفته‌ای که گذشت پرونده ویژه: عالیه مطلب‌زاده، زندانی سیاسی با حضور آرش صادقی، کنشگر مدافع حقوق ب… https://t.co/jT1mJfpe20
Tavaana (10 hours ago)
نادر افشاری؛ جوانی زندانی که از رنج مردم رنج می‌کشد - مادرش گفته، پسرش عضو هیچ گروه سیاسی نیست ولی از رنج مردم رنج… https://t.co/cv3R7fgARC
Tavaana (12 hours ago)
مبارزات زنان برای رسیدن به برابری جنسیتی - خمینی بلافاصله بعد از تصویب لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی در تلگرامی… https://t.co/xq2QvAiSp4
Tavaana (13 hours ago)
جنایت و زورگیری در کشور بیداد می‌کند و طبق تجربیات مردم حتی در نزاع‌های خونین هم تماس با پلیس فایده‌ای ندارد و در ص… https://t.co/zCB79Bgx6Y
Tavaana (15 hours ago)
ناهید تقوی؛ شهروندی که ابزار چانه‌زنی شده است! #ناهید_تقوی شهروند ایرانی-آلمانی است که در مهر ۱۳۹۹ توسط سپاه در تهر… https://t.co/IalmRLPju7
Tavaana (16 hours ago)
...⬆️ نسبت به این روند اعتراض کرده و بدیهی‌ترین حقوق مردم در ارتباط با حاکمیت را به حاکمان نالایق جمهوری‌اسلامی گوش… https://t.co/yRZT2IHNnr
Tavaana (16 hours ago)