ایرج افشار؛ احیاگر ایران‌شناسی

ایرج افشار؛ احیاگر ایران‌شناسی
پژوهشگر و ایران‌شناسی که ۶۵ سال از عمر ۸۵ ساله‌اش را قلم زد

ایرج افشار ۱۶ مهر ماه ۱۳۰۴ در شهر یزد دیده به جهان گشود. پدر ایرج، محمود افشار یزدی از شخصیت‌های فرهنگی و ایران‌دوست زمانه‌ خود بود. ایرج افشار تحصیلات ابتدایی خود را در دبستان «زرتشتیان» و «شاپور تجریش» به انجام رساند و پس از آن وارد دبیرستان «فیروز بهرام» شد. دبیرستان فیروز بهرام یکی از دبیرستان‌های قدیمی و زرتشتی شهر تهران است که در سال ۱۳۱۱ بنا نهاده شد. افشار از سال ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۸ در دانشکده‌ حقوق دانشگاه تهران در رشته‌ قضایی تحصیل کرد و رساله‌ خود را در دوره‌ لیسانس با عنوان «اقلیت‌ها در ایران» ارائه داد. افشار از سال ۱۳۲۹ به عنوان دبیر در دبیرستان‌های تهران به تدریس مشغول شد. او در سال ۱۳۳۰ به دانشگاه تهران منتقل شد و در کتابخانه‌ دانشکده‌ حقوق، که بزرگ‌ترین کتابخانه‌ دانشکده‌ای ایران در آن سال‌ها بود، به کتابداری مشغول شد و فنون کتابداری را هم از راه علمی و هم تجربی آموخت.

ایرج افشار در دانشگاه تهران رشته‌ حقوق قضایی خواند

افشار مدتی نیز سردبیری مجله‌ مهر را عهده‌دار بود و سپس با همکاری تعدادی از دوستان نزدیکش که همگی از شخصیت‌های فرهنگی نامدار بودند از جمله عباس زریاب خویی، منوچهر ستوده، و مصطفی مقربی مجله‌ «فرهنگ ایران‌زمین» را در سال ۱۳۳۱ تاسیس کرد. او همزمان با همکاری با کتابخانه‌ ملی ایران، نخستین دفتر کتاب‌های ایران را انتشار داد که آغازگر تدوین و انتشار کتاب‌شناسی ملی بود. افشار در سال ۱۳۳۵ به کشور فرانسه سفر کرد و در دوره‌ای آموزشی، که یونسکو بانی آن بود، با فن کتابداری جدید و موازین نوین و مبانی نظری علم «کتاب‌شناسی» آشنا شد. ایرج افشار تا سال ۱۳۴۲ و به مدت ۷ سال به کارهای مختلفی دست زد که البته همه با یکدیگر ارتباطی داشتند، از جمله تدریس کتابداری جدید در دانشسرای عالی، سردبیری مجله‌ راهنمای کتاب، تاسیس باشگاه کتاب با همکاری احسان یارشاطر که به نام انجمن کتاب معروف است و همچنین ارائه خدماتی نو به دوستداران کتاب و کتابخوانی و انتشار نشریه‌های نسخه‌های خطی با همکاری محمدتقی دانش‌پژوه (۱۳۴۰ - ۱۳۵۷)، مدیریت کتابخانه ملی و آغاز فعالیت‌های جدید در کتابخانه و سازماندهی نسخه‌های چاپی و خطی، مدیریت مرکز تحقیقات کتابشناسی دانشگاه تهران نمونه‌ای از این کارهای بسیار است.

جلد اول فهرست مقالات فارسی، شامل داده‌های کتاب‌شناختی ۶هزار مقاله به زبان فارسی در نشریه‌های ایران‌شناسی، و مجلات فرهنگی ایران و خارج  از ایران که افشار اندیشه‌ تدوین آن را سال‌ها پیش از آن در سر می‌پروراند در سال ۱۳۴۰ انتشار می‌یابد. این منبع مقاله، شناخت نخستین ابزار مقاله‌شناختی فارسی بود که در اختیار پژوهندگانی قرار گرفت که در حوزه‌ ایران‌شناسی کار و پژوهش می‌کنند و این‌ همه به ابتکار ایرج افشار شکل گرفت. افشار تا چند ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی و به مدت حدود ۱۴ سال تلاش خود را صرف سازماندهی و تکمیل اولین و بزرگ‌ترین کتابخانه‌ مرکزی دانشگاهی در ایران کرد. ایرج افشار در سال ۱۳۴۸ برای تدریس اسناد تاریخی و تاریخ‌های محلی ایران به گروه تاریخ در دانشکده‌ ادبیات دانشگاه تهران دعوت شد و به مدت ده سال تا زمان بازنشستگی‌اش از دانشگاه تهران، ابتدا با مرتبه‌ دانشیاری و سپس استادی، به تدریس پرداخت ضمن این‌که شناخت نسخه‌های خطی در رشته‌ علوم کتابداری را نیز تدریس می‌کرد.

پس از پیروزی انقلاب ۵۷ زندگی فرهنگی ایرج افشار وارد مرحله‌ دیگری شد

از سال ۱۳۴۸ و به مدت ده سال ایرج افشار کوشش‌های فرهنگی فراوانی کرد؛ از جمله ۹ کنگره‌ تحقیقات ایرانی در شهرهای مختلف ایران برگزار کرد که در آن ایران‌شناسان خارجی و پژوهشگران ایرانی حضور داشتند. او فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی، کتاب‌شناسی، تصحیح و انتشار اسناد و متون تاریخی و نوشتن بخش‌هایی از تاریخ ایران را به انجام رساند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی زندگی فرهنگی ایرج افشار وارد مرحله‌ دیگری شد. او انتشار مجله‌ آینده را که پیش از این پدرش آن را انتشار داده بود از سر گرفت اما پس از مدتی به دلایل فراوان از جمله مشکلات مالی متوقف شد. افشار در این مدت آثار فراوانی در حوزه‌ ایران‌شناسی و کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی و ... تالیف کرد. شاید بتوان با تخمین و تا این زمان گفت که از افشار بیش از ۳۰۰ کتاب در زمینه‌های مختلف مورد علاقه‌ این پژوهشگر توانا و همچنین بیش از  ۲ هزار مقاله و یادداشت انتشار یافته است. ایرج افشار ۶۵ سال از عمر ۸۵ ساله‌ خود را قلم زده است. عبدالحسین آذرنگ، نویسنده و پژوهشگر در زمینه‌ نشر و مسائل کتاب در توصیف خصوصیات ایرج افشار چنین می‌گوید:

محمدرضا شفیعی کدکنی و ایرج افشار

«او [افشار] با جهان‌ ایران‌شناسی که مهم‌ترین قلمرو تکاپویش بود یکی شد؛ آن جهان هم او را یکسره ازآن خود کرد. افشار که از سال‌ها پیش در عرصه‌هایی از این قلمرو کار و فعالیت می‌کرد همه‌ توش و توان خود را در این عرصه تمرکز داد؛ سرپناه هر کسی شد که به این جهان راه می‌یافت؛ همکار، همراه و مددکار هر پژوهشگری شد که در بخشی از این جهان به جست‌وجو می‌پرداخت ... . او با هر عقیده‌ای، مرامی، مسلکی، سلیقه‌ای، روشی، منشی، مذهبی، ملیتی، قومیتی و رنگی می‌توانست کار کند، فقط به صرف این‌که صاحب آن اهل "مطالعات ایرانی" باشد. انگار عینکی به چشمش زده بود که با آن فقط اشتراک‌ها را می‌دید. هر کس که به گوشه‌ای، زاویه‌ای، نقطه‌ای، سایه‌ای در فرهنگ و تمدن ایرانی علاقمند بود و می‌خواست کاری در این گستره بکند، بازوی افشار زیر بازویش بود؛ می‌توانست به افشار به کمک‌ها، حمایت‌ها و مناسبات او اتکا کند؛ می‌توانست با او دوست‌ورزی، مصاحبت و حتی همسفری کند، زیرا که اشتراک میان او، هدف، موضوع، فعالیت و آدمیان گوناگون وحدت برقرار می‌کرد.» (ماهنامه‌ مهرنامه، شماره ۱۱، اردیبهشت ۹۰، ص ۲۱۱)

سال‌های درازی در قلمرو ایران‌شناسی کار و فعالیت کرد

ریچارد فرای، ایران‌شناس و شرق‌شناس برجسته، در گفت‌وگویی با علی فردوسی که در همین شماره‌ ماهنامه‌ مهرنامه منتشر شده است بر این نظر است که افشار ایران‌شناسی را احیا کرد. او می‌گوید: «بودند کسانی در گذشته که وسعت دانشی که ایرج داشت را داشتند اما دیگر نه. در مفهوم مدرن دانش‌ورزی در ایران، به زبان فارسی، کسی سرتر از ایرج نبود. او مدرن بود، اما به صورت ناهمزمانی یک حکیم و عالم کهن نیز. مثل کسانی نبود که می‌شوند استاد دانشگاه و متمرکز می‌شوند بر یک موضوع.» تورج دریایی، استاد دانشگاه در رشته‌ «تاریخ ایران و جوامع پارسی‌زبان» و پژوهشگر درباره ایرج افشار چنین می‌گوید:

افشار ایران‌شناسی را احیا کرد

«ایرج افشار دیگر بین ما نیست، اما در طول زندگانیش با رفتار و کردار و دانش خود هزاران دانشجو و محقق را یاری کرده است. این میراث افشار برای ایرانیان و جهانیان بود و هرکدام از ما به نوبه خود مدیون او هستیم. به جرئت می‌توان گفت که با رفتن او یکی از بزرگ‌ترین ایران‌شناسان قرن بیستم از میان ما رفته است. بنده حقیر در هر مجلسی از ایشان نکته‌های جدیدی می‌آموختم و بر بی‌سوادی محض خود واقف‌تر و خجل‌تر می‌شدم.» ایرج افشار به معنای واقعی اهل سفر بود. او وجب به وجب خاک ایران را می‌شناخت و بر تمام آن پا گذاشته بود. محمدرضا شفیعی کدکنی درباره شیوه‌ سفرکردن ایرج افشار در مهرنامه‌ شماره‌ ۱۱ چنین می‌نویسد:

«ایرج افشار دفتری داشت که در سفرها همواره آن را با خودش می‌آورد و بدون آن دفتر سفر برای او محال بود. شاید حدود سیصد صفحه و در هر صفحه نام آخرین شخص و شماره تلفن و آدرس ایشان. این دفتر بر اساس اقالیم و ایالات و نواحی ایران تقسیم و تدوین شده بود؛ مثلا آذربایجان، خراسان و کردستان. در ذیل هر ایالتی نام شهرها و شهرک‌ها و روستاها به ترتیب الفبایی و آنگاه در ذیل هر شهر و روستایی، نام دوستان و آدرس و شماره تلفن ایشان باز به ترتیب الفبایی ... . شخصیت افشار، در این سفرها، آهنربایی بود که براده‌های فرهنگی را از همه نوع بر گرد خویش جمع می‌کرد و در میدان مغناطیسی مهربانی و فروتنی و دانش بیکران او، همه‌گونه افراد را می‌توانستی بیابی و بشناسی و از ایشان بیاموزی. از این چشم‌انداز نیز، ایرج افشار یگانه‌ روزگار بود و مرد بی‌همتای زمانه‌ ما.»

ایرج افشار ۱۲ اسفند‌ ماه به دلیل بیماری در بیمارستان جم تهران بستری شد و در روز ۱۸ اسفند ۱۳۸۹ در سن ۸۵ سالگی درگذشت.

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

رئیسی روز گذشته گفت: «بدون هیچ‌گونه تردیدی نیروهای مسلح عزیز ما نه در سخن بلکه در عمل، ملجأ و پناه مردم هستند و این… https://t.co/eSOPFAY9Vs
Tavaana (8 hours ago)
مالزی: ۱۸۷۰-۱۹۶۳؛ گذار ‌سلطان‌نشین‌های مالایا از قلمروهای تحت‌الحمایه بریتانیا به صخره باثبات مشروطه پادشاهی در دور… https://t.co/QFOEPvqoBQ
Tavaana (10 hours ago)
چندی پیش هم آگهی‌هایی منتشر شده بود که به دنبال نگهبان مجتمع بدون پرداخت حقوق بودند. توجیه آن‌ها این بود که کیوسک ج… https://t.co/rm03xcVT3z
Tavaana (10 hours ago)
غلامعلی محمدی؛ رییس جدید سازمان زندان‌‌ها نیز از نیروهای کاملا شناخته‌شده در ساختار سرکوب جمهوری اسلامی است. او معا… https://t.co/23ICqQohi7
Tavaana (12 hours ago)
#مستند #زنان #حقوق_زنان #یاری_مدنی_توانا
Tavaana (13 hours ago)
مبارزات زنان برای رسیدن به برابری جنسیتی براساس لایحه انجمن‌های ایالتی‌ولایتی در۱۶مهر۱۳۴۱خورشیدی منعی برای حضور زنا… https://t.co/P3vSgklEmd
Tavaana (13 hours ago)
زن جوان و شجاع ایرانی خطاب به این فرد بسیجی می‌گوید: «بی‌حیا من هستم یا سعید طوسی که به کودکان تجاوز می‌کند؟» پیدا… https://t.co/mSBp3P3iFj
Tavaana (14 hours ago)
حسین کلانی در مراسم بدرقه تیم ملی فوتبال زنان برای شرکت در مسابقات جهانی می‌گوید، در جامعه ما عده‌ای که تشخیص و شعو… https://t.co/h3EHKgLHLK
Tavaana (16 hours ago)