جلیل شهناز؛ اسطوره موسیقی ایران

موسیقی را از استادان بنام فرا گرفته بود، و در زمینه ردیف و بداهه‌نوازی چیره‌دست بود

«یک عمر توان به ساز دم‌سازشدن
ور سازنواختن سرافرازشدن
صد سال توان به تار مضراب‌زدن
اما نتوان جلیل شهناز شدن»- پرویز یاحقی

جلیل شهناز، یکی از سرشناس‌ترین نوازندگان تار و سه‌تار در سده‌ اخیر ایران، در اول خرداد ماه ۱۳۰۰ در شهر اصفهان دیده به جهان گشود. می‌توان گفت همه‌ اعضای خانواده‌ شهناز با موسیقی آشنایی داشتند و از اساتید نوازندگی بودند. پدرش، شعبان‌خان علاقه‌ای بسیار به موسیقی سنتی ایرانی داشت و علاوه بر تار، سه‌تار و سنتور نیز می‌نواخت. عمویش نیز غلامرضا سارنگ، از نوازندگان چیره‌دست کمانچه بود.

از کودکی نواختن تار را از نوازندگان سرشناس تار فراگرفت

جلیل شهناز از کودکی به تار علاقه‌مند شد و نواختن این ساز را نزد عبدالحسین شهنازی، که از نوازندگان سرشناس تار بود، فراگرفت. او همچنین نزد برادر بزرگ خود، حسین شهناز، به آموختن موسیقی مشغول شد. پژمان اکبرزاده در کتاب «موسیقیدانان ایرانی» درباره‌ جلیل شهناز می‌نویسد: «شهناز نوازندگی در رادیو اصفهان را از سال ۱۳۲۸ آغاز کرد و در سال ۱۳۳۶ به دعوت سازمان رادیو به تهران آمد و در برنامه‌های گوناگونی مانند برنامه گل‌ها، ارکستر حسین یاحقی و ... به عنوان تکنواز و همنواز به فعالیت پرداخت. وی همچنین در گروه "یاران ثلاث" (همراه با تاج اصفهانی و حسن کسایی) و گروه اساتید موسیقی ایران کنسرت‌های بسیاری را در داخل و خارج از ایران اجرا کرد. شهناز در برنامه‌های جشن هنر شیراز نیز حضوری فعال داشت.»

 نوازندگی در رادیو اصفهان را از سال ۱۳۲۸ آغاز کرد

شهناز در جوانی با حسن کسائی، نوازنده‌ سرشناس نی، آشنا شد که این آشنایی منجر به همکاری درازمدت برای هر دو بود. جلیل شهناز در زندگی هنری خود با دیگر بزرگان موسیقی همچون فرامرز پایور، حبیب‌الله بدیعی، پرویز یاحقی، همایون خرم، منصور صارمی، علی تجویدی، رضا ورزنده، امیرناصر افتتاح، جهانگیر ملک، اسدالله ملک، حسن کسائی، محمد موسوی، تاج اصفهانی، ادیب خوانساری، محمودی خوانساری، عبدالوهاب شهیدی، اکبر گلپایگانی، حسین خواجه‌امیری (ایرج) و محمدرضا شجریان همکاری نزدیک داشت که به خلق آثار زیبایی منجر شد.

شهناز از هفده سالگی به تعبیر خودش «آن‌طور که باید و شاید» ساز می‌نواخت. این نوازنده شهیر در سال‌های دهه‌ شصت با همراهی فرامرز پایور، علی‌اصغر بهاری، محمد اسماعیلی و محمد موسوی در گروهی با نام «گروه اساتید موسیقی ایرانی» به اجرای برنامه در ایران و کشورهای دیگر پرداختند.

از هفده سالگی ساز می‌نواخت

جلیل شهناز ردیف را تمام سرمایه‌ موسیقی ایرانی می‌دانست. او در این باره می‌گوید: «ردیف تمامی سرمایه‌ موسیقی ایرانی است و تدریس آن بسیار مهم است. نحوه و کیفیت انتقال ردیف تماما به معلم و مدرس بستگی دارد. معلم باید ردیف را درک کرده باشد و با آن زندگی کرده باشد. تدریس ردیف کار هر معلمی نیست.»

محمدرضا شجریان، خواننده‌ سرشناس ایرانی که با جلیل شهناز همکاری نیز داشته است، درباره‌ این استاد موسیقی چنین می‌گوید: «من آنچه در آواز آموخته‌ام متاثر از نوازندگی استاد شهناز بوده است و سال‌های سال با صدای تار این استاد بی‌‌بدیل زندگی کرده‌ام. اولین‌ بار که ساز شهناز را شنیدم مرا در خود فرو برد و تا امروز همچنان در من زندگی می‌کند. ساز او مرا به جایی برد که دیگران نمی‌شناسند... . شهناز بیان واقعی موسیقی ما را یافته است.» شجریان در سال ۱۳۸۷، گروهی که با آن کار می‌کرد را به افتخار این نوازنده چیره‌دست، «شهناز» نام نهاد.

 

محمدرضا شجریان در سال ۱۳۸۷، گروه موسیقی «شهناز» را بنیان نهاد

شهرام ناظری، خواننده‌ ایرانی، نیز شهناز را «آخرین بازمانده از نسل غول‌های موسیقی ایرانی» می‌دانست. او در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر یکی از زیباترین دوره‌های کاری خود را همراهی با گروه اساتید موسیقی ایرانی و هنرمندانی چون جلیل شهناز می‌دانست: «به اعتقاد من با درگذشت استاد جلیل شهناز شاید آخرین بازمانده از نسل غول‌های موسیقی ایران از میان ما رفت.» ناظری در این گفت‌وگو درباره گروه «اساتید موسیقی ایرانی» می‌گوید: «بعد از پیروزی انقلاب بیش‌تر استادان موسیقی ایرانی که زحمات بسیار زیادی در اعتلای موسیقی ایرانی کشیدند کم‌تر مورد توجه قرار گرفتند و متاسفانه بسیاری از آن‌ها گوشه‌نشینی را تجربه کردند و به انزوا رفتند. به همین جهت ما تلاش کردیم با گرد‌هم‌آوردن این هنرمندان از جمله جلیل شهناز، علی‌اصغر بهاری، فرامرز پایور، محمد اسماعیلی و محمد موسوی گروهی تشکیل دهیم. در آن سال‌ها با توجه به امکانات بسیار ناچیزی که وجود داشت گروه "اساتید موسیقی ایران" تشکیل شد و توانست تاثیر زیادی در جریان موسیقی کشور داشته باشد.»

اساتید و کارشناسان موسیقی سال ۱۳۳۶ را سرآغاز اوج‌گرفتن درخشش جلیل شهناز می‌دانند؛ روزهایی که برنامه‌ «گل‌ها» به همت داوود پیرنیا در رادیو اجرا می‌شد. شهناز در این برنامه با ساز خود معروف‌ترین خواننده‌های ایرانی از جمله تاج اصفهانی و ادیب خوانساری را همراهی می‌کرد. 

شهناز بیان واقعی موسیقی را یافته است

شهناز در سال ۱۳۸۳ به عنوان «چهره‌ ماندگار هنر و موسیقی» ایران انتخاب شد. در تیر ماه همین سال، مدرک درجه‌ یک هنری را به پاس یک عمر فعالیت هنری دریافت کرد. بداهه‌نوازی‌های این هنرمند بزرگ از برجسته‌ترین ویژگی‌های موسیقایی‌اش شمرده می‌شود.

جلیل شهناز در ۲۷ خرداد ماه ۱۳۹۲ در ۹۲ سالگی و پس از یک دوره طولانی بیماری درگذشت.

شهناز (راست)، حسن کسائی (چپ) و ابوالحسن خان صبا (وسط)

حسن کسایی، از استادان برجسته‌ موسیقی ایرانی و نوازنده‌ سرشناس نی، درباره هنر جلیل شهناز می‌گوید: «شناخت موسیقی کار هر کسی نیست. همه موسیقی را گوش می‌دهند و دوست می‌دارند اما کسی که سره را از ناسره تشخیص بدهد و بتواند درک مقاماتی را که استاد شهناز نواخته‌اند داشته باشد بسیار نادر است. همه ساز می‌زنند و همه خوب ساز می‌زنند ولی قدرت نوازندگی و محفوظات و لحظات موسیقی که آقای شهناز می‌دانند و اجرا کرده‌اند، چیزی که در دست همگان باشد نیست. یعنی ردیف موسیقی ایران نیست. قدرت آقای شهناز در جواب‌دادن و دونوازی خارق‌العاده‌ است. من ۶۰ سال با ایشان همنوازی کرده‌ام و ساز بنده با ساز شهناز گره خورده‌ است.»

«ردیف» را تمام سرمایه‌ موسیقی ایرانی می‌دانست

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

RT @hafezeh_tarikhi: اکبر هاشمی رفسنجانی درباره اقدام به ترور و قتل ۳۰۰ فعال و مخالف سیاسی ایرانی در خارج توسط جمهوری اسلامی، دو هفته پیش ا…
Tavaana (1 hour ago)
احمد خاتمی و #فضای_مجازی هار #احمد_خاتمی از روحانیون مدافع سانسور اینترنت و محروم‌کردن ایرانیان از حقوق اساسی‌شان… https://t.co/EnRBNVrYub
Tavaana (1 hour ago)
«تقلیل مصیبت‌هایی که جمهوری اسلامی بر سر مردم آورده و انداختن این تقصیر بر دوش یک بخش ازخود حکومت و برداشتن بار بی‌… https://t.co/8pAWQZp0XM
Tavaana (4 hours ago)
کامنت‌های آیت‌الله!! کارتونیست: رضا عقیلی @Rezacartoon علی خامنه‌ای در پاسخ به استفتایی گفته است که در ماه رمضان… https://t.co/NBYs1yGf4Z
Tavaana (5 hours ago)
چگونه رمز وای‌فای را در دستگاه‌مان ببینیم؟ اگر مثلا کسی رمزعبور #وای‌فای را از ما بخواهد، چگونه می‌توانیم بدون دس… https://t.co/udfVmvU2Xx
Tavaana (6 hours ago)
According to an Iranian Parliament MP, Chinese have resumed cryptocurrency mining activities (mostly Bitcoin) in Ra… https://t.co/GUfZ5pP8L7
Tavaana (11 hours ago)
A retiree in Shush speaks during recent nationwide protests by retirees, saying the #IslamicRepublic has divided th… https://t.co/7hzwAgnasm
Tavaana (12 hours ago)
Mohsen Rezaei: ““Previously, our completely secret nuclear documents were stolen.” Community message: “What’s the w… https://t.co/1pmmvfteQm
Tavaana (13 hours ago)