کلوزآپ ِ محسن مخملباف

فارسی

 توانا- محسن مخملباف را شاید بتوان جنجالی‌ترین و جنجال‌برانگیزترین هنرمند پس از انقلاب اسلامی دانست. او از مسیری آغاز کرد و در میانه‌ی راه پا در مسیری دیگر گذاشت؛ مسیری که سیر آن اندک شباهتی با آن‌چه در گذشته می‌پیمود ندارد. او که زمانی گفته بود حاضر نیست با کیمیایی و مهرجویی و دیگر کارگردانان سکولار پشت یک میز بنشیند و گفت‌وگو کند، خود به کارگردانی سکولار تبدیل شد که علی‌رغم سال‌های ابتدایی کار هنری‌اش دغدغه‌ی دین ندارد.

مخملباف در همان زمان در گفت‌وگویی در پاسخ به پرسش‌گر که پرسیده بود که آیا حاضر است با فیلم‌سازان کهنه‌کار سینمای ایران هم‌کاری کند در جواب گفته بود«شايعه است دروغ است. طاغوتی‌ها خودشان هم می‌دانند كه من حتی حاضر نيستم در يک لانگ‌شات با آن‌ها حضور پيدا كنم. چه رسد به اين‌كه با آن‌ها در يک صحنه كار كنم يا در يک توشات به صحبت بنشينيم. من ۸۰ درصد زجر پس از انقلاب را از همين‌جا كشيده‌ام. دعوايم هنوز با مسئولين سينمايی سر همين موضوع است. البته آن‌ها مدافعشان نيستند، شايد مثل خدا فرصت بيشتری بهشان می‌دهند تا جهنمی‌تر شوند. بگذريم كه در عمل ما در جهنميم و آن‌ها مامور عذاب ما. پيش‌تر از اين به مسئولی كه در او تقوی و تعهدی سراغ دارم نوشتم كه براي دنيای ديگران آخرت خودتان را خراب نكنيد. حرف فلان شكست‌خورده را هم مصداق "الغريق شبث بكل حشيش " بدانيد. چهار سال است بعضی از آن‌ها با من ملاقات می‌خواهند و نمی‌دهم. قرآن تكليف مرا معلوم كرده است «از غير مومنين برای خودتان دوست نگيريد» معنی تبری و تولی در اسلام همين است. من جارو كردن زير پای ضعيف‌ترين مسلمان كارگردان يا بازيگر را به همكاری با گردن كلفت‌ترين هنرمند غير مسلمان عوض نمی‌كنم.»

 محسن مخملباف قدم به قدم از مخملباف نخستین فاصله گرفت. زمانی آن‌چنان محبوب قلوب مذهبی‌های دوست‌دار جمهوری اسلامی بود که  ریش‌تراشی‌اش موجب شد که سر و صدای بسیاری به راه بیافتد تا جایی که مخملباف مجبور شد که به منتقدان یادآوری کند که ریش را رها کنند و به ریشه فکر کنند.(نقل به مضمون) محسن مخملباف پس از اکران فیلم «اجاره‌نشین‌ها» به کارگردانی داریوش مهرجویی از تولید چنین فیلمی گله‌مند بود تا جایی که قلم به دست می‌گیرد و در نامه‌ای به محمد بهشتی رئیس بنیاد فارابی به این فیلم اعتراض می‌کند. مخملباف در این نامه می‌نویسد:

«بسمه تعالی

برادر بهشتی!

سلام! خسته نباشید. انصاف حکم می‌کند که تلاش شما را در جهت رشد کمّی سینما بستایم. اجرکم علی‌الله؛ اما وجود فیلم‌هایی چون اجاره‌نشین‌ها را به چه حسابی بگذارم. بی‌دقتی شما؟ بی اعتقادی شما؟ در صورت آخر اعتماد پاک مهندس موسوی را به شما نمی‌توانم ندیده بگیرم.... مِن باب ثواب می‌گویم؛ حاجی واشینگتن را که گردن نگرفتید، اجاره‌نشین‌ها به گردن چه کسی است؟ اگر فیلم را ندیده‌اید ببینید. اگر دیده‌اید یک بار دیگر ببینید. شما را به همان حضرت ابوالفضل تکلیف کسی چون من با شما چیست.» مخملباف در این نامه می‌گوید که پذیرای انتقاد است اما انتقاد در چارچوب انقلاب و اسلام و نه هجو اصل اسلام و انقلاب.

هارون یشایایی، تهیه‌کننده‌ی فیم اجاره‌نشین‌ها در بخشی از خاطرات خود از آن روزها می‌گوید«یک روز دیدم تلفن دفتر زنگ خورد و یکی پشت خط خودش را معرفی کرد و گفت: «من محسن مخملباف هستم.» گفتم: «بفرمایید امرتان را.» گفت: «این فیلم ضد اسلام و ضد اخلاق است» و من هم گفتم: «به هر حال این فیلم پروانه نمایش دارد»، بعدش هم گفت: «می‌خواهم به خودم نارنجک ببندم و بروم توی سینما، خودم را منفجر کنم» و من هم گفتم: «به ما ربطی ندارد و پلیس باید جلوی شما را بگیرد.» شاید همین حرف‌ها هم بود که باعث شد فروش فیلم بیشتر شود، اما پشت این فیلم کارگردانی مثل داریوش مهرجویی بود که با این فیلم و فیلم‌های آن سال‌هایش به اوج رسید.» مخملباف آن روز به خود نارنجک نبست و خود را منفجر نکرد و روزگار از او کارگردانی هنرمند ساخت. هنرمندی که در سال ۲۰۰۷ -به نقل از وب‌سایت خانه‌ی مخملباف- پلیس مخفی ایران برای کشتن او بمبی را سر صحنه‌ی فیلم‌برداری منفجر کرد اما او جان سالم به در برد و منفجرکنندگان بمب به او پیغام دادند که این بمب در تلافی تابوشکنی در فیلم‌های «سکس و فلسفه» و «فریاد مورچه‌ها» بوده است. محسن مخملباف قدم به قدم تجربه‌های نو به نو کرد و این تجارب را با زبان هنر و سینما و دوربین در اختیار دیگران گذاشت.

محسن مخملباف، هشتم خردادماه سال ۱۳۳۶ در تهران به دنیا آمد. او به دلیل فقر خانوادگی از هشت سالگی تا هفده‌سالگی در مشاغل مختلفی مشغول به کار شد؛ از شاگردی تا کارگری تا بتواند مخارج خود و مادرش را تامین کند. مخملباف در نوجوانی و در ۱۵ سالگی به یک گروه چریکی که خود از بانیان آن بود پیوست و به فعالیت سیاسی ِ مخفی علیه حکومت شاه پرداخت. هفده ساله بود که در جریان یک عملیات چریکی که خلع سلاح یک پاسگاه بود تیر خورد و دستگیر شد. حدود ۵ سال را در زندان گذراند. مخملباف بعدها و در سال  ۱۳۷۴ در فیلمی به نام «نون و گلدون» این عمل چریکی خود را به نقد می‌کشد. مخملباف در زندان داستان‌نویسی را آغاز کرد و پس از آزادی از زندان به فیلم‌سازی روی آورد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با شروع فعالیت حوزه‌ی هنری سازمان تبلیغات اسلامی، مخملباف در این سازمان مشغول به کار شد و اولین فیلم خود به نام« توبه نصوح» را در سال ۱۳۶۱ساخت. «لطف‌علی خان که کارمند بانک است بر اثر سکته می‌میرد ولی در هنگام دفن زنده می‌شود. او پس از این اتفاق تصمیم می‌گیرد که از افرادی که می‌شناسد حلالیت بگیرد اما در این مسیر با موانع و سختی‌های بسیاری مواجه می‌شود. فرج‌الله سلحشور در این فیلم به ایفای نقش پرداخت. فیلم «عروسی خوبان»  یکی دیگر از فیلم‌های محسن مخملباف است که در سال ۱۳۶۷ ساخته شد. شاید بتوان این فیلم را پایانی بر یک آغاز دانست. به گفته‌ی بسیاری از منتقدان مخملباف با این فیلم پا در مسیری متفاوت از گذشته گذاشت. این فیلم انتقادی را شاید بتوان شروعی دانست بر تغییرات پر سرعتی که مخملباف در زندگی هنری خود طی کرد.

محسن مخملباف را شاید بتوان پرکارترین‌های سینما در دهه‌ی شصت دانست. کار هنری او در سال ۱۳۶۰ با نگارش فیلم‌نامه‌ی «توجیه» آغاز شد.آغازی که هنوز ادامه دارد. محسن مخملباف تا کنون ۲۷ جلد کتاب نوشته است و ۲۰ فیلم سینمایی و ۴ فیلم مستند و ۵ فیلم کوتاه را در ده کشور جهان از جمله ایران، افغانستان، ترکیه، پاکستان، تاجیکستان، هند، اسرائیل، کره جنوبی، گرجستان، و انگلستان کارگردانی کرده است. هم‌چنین محسن مخملباف برنده‌ی جایزه‌ی صلح مانها نیز بوده است. محسن مخملباف در فعالیت هنری خود موفق به دریافت جوایز متعددی شده است که وزن او سینمای او را در جهان نشان می‌دهد. او تاکنون موفق به دریافت دکترای افتخاری ادبیات از دانش‌گاه سنت اندروی اسکاتلند در سال ۲۰۱۰، دکترای افتخاری سینما از دانش‌گاه نانتق فرانسه در سال ۲۰۱۰ و بیش از ۵۰ جایزه‌ی بین‌المللی از جمله نشان سردار ادبیات و هنر از کشور فرانسه در سال ۱۹۹۸ شده است. جایزه‌ی پاراجانف از ارمنستان ۲۰۰۶، مدال تروفو از ایتالیا ۲۰۰۲، مدال فلینی از یونسکو ۲۰۰۱ و جایزه‌ی بزرگ آزادی برای خلق هنری از انگلیس ۲۰۰۹، جایزه‌ی بزرگ الحمرا از اسپانیا ۲۰۰۷،جایزه‌ی حقوق بشر جشن‌واره‌ی نورنبرگ آلمان ۲۰۰۷و جایزه‌ی شجاعت رم ۲۰۰۶ از دیگر جوایزی است که این کارگردان بنام سینمای ایران کسب کرده است.همه‌ی این‌ها بخشی از جوایزی است که مخملباف در کارنامه‌ی هنری خود دارد.

جواد شمقدری، رئیس سازمان سینمایی و همین‌طور مشاور رئیس‌جمهور در دولت احمدی‌نژاد در زمان مسئولیت خود دستور داد تا جوایز و یادگارهای محسن مخملباف و خانواده‌ی او از موزه‌ی سینمای ایران برداشته شود. این دستور در پی سفر محسن مخملباف به اسرائیل برای شرکت در یک جشن‌واره‌ی هنری صادر شد. خانواده‌ی مخملباف در پاسخ به این اقدام و در بیانیه‌ای اعلام کرد که «این خانواده از ابتدا تا امروز جوایز خود را دستاورد خویش، اما متعلق به تاریخ هنر ایران دانسته است؛ چه آن‌گاه که در ایران بوده‌ایم و چه امروز که آواره‌ی استبداد و تنگ‌نظری شده‌ایم، هم‌واره این جوایز را برای موزه‌ی سینمای ایران ارسال کرده‌ایم.» در این بیانیه گفته شده است که جوایزی که طی سال‌ها به خانواده‌ی مخملباف اهدا می‌شده برای موزه‌ی سینما فرستاده می‌شده اما به گفته‌ی آن‌ها بخشی از این جوایز از موزه‌ی سینما ناپدید شده است.

هوشنگ گلمکانی در فیلم مستندی به نام «گنگ خوابدیده»، زندگی، آثار و اندیشه‌های محسن مخملباف را به تصویر کشیده است. محسن مخملباف در این فیلم که در سال ۱۹۹۶ ساخته شده است درباره زندگی، کودکی، فعالیت‌های سیاسی و هنری‌اش سخن می‌گوید. محسن مخبلباف در فیلم «کلوزآپ»(نمای نزدیک)  به کارگردانی عباس کیارستمی که در سال ۱۳۶۸ ساخته شد و در غرب برای کیارستمی شهرت بسیاری به ارمغان آورد به ایفای نقش خودش پرداخت. در این فیلم نیز با زوایایی از زندگی مخملباف آشنا می‌شویم.  نکته‌ی جالب این فیلم این بود که همه‌ی بازی‌گران این فیلم نقش خودشان را در این فیلم بازی کردند. «حسین سبزیان» که به دلیل شباهت ظاهری‌اش با محسن مخملباف خود را به جای مخملباف به خانواده‌ی آهن‌خواه معرفی کرده بود، به بهانه‌ی ساختن فیلم به خانه‌ی آن‌ها راه می‌یابد. در گذر زمان هویت حسین سبزیان رو می‌شود و او دستگیر می‌شود. روز آزادی سبزیان، مخملباف به دیدار او می‌رود و هر دو برای دل‌جویی و رفع کدورت به منزل آهن‌خواه می روند. این فیلم توسط نشریه‌ی «سایت اند ساوند» در فهرست ۵۰ فیلم برتر تاریخ سینما قرار گرفت.

پس از انتخابات مناقشه‌برانگیز ۱۳۸۸ بار دیگر و پی از سال‌ها نام مخملباف در عرصه‌ی سیاست بر سر زبان‌ها افتاد. او به عنوان مدافع جنبش سبز در صف ناراضیان قرار گرفت و به اعتراض به حکومت جمهوری اسلامی پرداخت. محسن مخملباف هم‌واره انسانی در مسیر «شدن» بوده است و هم‌واره برای تعریف از مخملباف باید گفت «مخملباف»ی که تا امروز می‌شناسیم، چرا که ممکن است مخملباف فردا دیگر مخملباف امروز نباشد. آن‌چه در همه‌ی این سال‌ها در محسن مخملباف ثابت مانده است همین تغییرهای او است. مخملباف هنرمندی است که هم‌واره مرزهای نوینی را درمی‌نوردد وشاید این در ذات هنر نهفته باشد. از فیلم‌هایی که محسن مخملباف کارگردانی کرده است می‌توان به «سلام سینما»(۱۳۷۳)، «هنرپیشه»(۱۳۷۱)، «ناصرالدین‌شاه آکتور سینما»(۱۳۷۰)، «نوبت عاشقی»(۱۳۶۹)، «شب‌های زاینده‌رود»(۱۳۶۹)× «دستفروش»(۱۳۶۸)، «بایسیکل‌ران»(۱۳۶۴)، «بایکوت»(۱۳۶۴)، «استعاذه»(۱۳۶۲)، «گبه»(۱۳۷۴)، «مدرسه‌ای که باد برد»(۱۳۷۶)، «سکوت»(۱۳۷۷)، «سفر قندهار»(۱۳۷۹)، «سکس و فلسفه»(۱۳۸۴)، «فریاد مورچه‌ها»(۱۳۸۶)، «باغبان»(۱۳۹۱)، «پریزیدنت»(۱۳۹۴) اشاره کرد.

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

RT @IvanCNN: Protesters form a human chain Friday night called “Hong Kong Way.” Organizers commemorate the 30 year anniversary of the Balt…
Tavaana توانا (Just now)
Security Forces In Iran Arrest 12 of 14 Activists Demanding Khamenei's Resignation https://t.co/TiJriv9WEf
Tavaana توانا (9 minutes ago)
RT @hafezeh_tarikhi: پرسش روزنامه‌نگار کرد ایرانی در جلسه جواد #ظریف در سوئد: من در ایران زندانی شدم ومرا جاسوس خواندند.گفتند روزنامه‌نگار…
Tavaana توانا (46 minutes ago)
RT @TavaanaTech: هک حکومتی و انواع رایج آن #هک حکومتی چیست؟ هکرهای حکومتی چگونه و از چه روش‌هایی به دستگاه کاربران نفوذ پیدا می‌کنند؟ وب‌سا…
Tavaana توانا (1 hour ago)
وقتی یک زندانی "خودی" باشد، هنوز ده روز نشده، مرخصی می‌آید و در مرخصی سخنرانی هم می‌کند، مثل حسن عباسی ولی اگر مثل… https://t.co/lpwLK4rK8i
Tavaana توانا (1 hour ago)
در روز بزرگداشت ابوعلی سینا و روز پزشک یادی می‌کنیم از رامین پوراندرجانی و عبدالرضا سودبخش پزشکان فاجعه کهریزک را… https://t.co/8Ir2haWc4X
Tavaana توانا (5 hours ago)
آموزش و پرورش آذربایجان شرقی : همزمان با بازگشایی مدارس در مهر ماه سال 98 ، آموزش زبان ترکی در برخی مدارس آذربای… https://t.co/hci21eafRx
Tavaana توانا (5 hours ago)
RT @MJ_Akbarin: ۶تن از ۱۴زنی که نامه مخالفت با رهبری را امضا کردند بازداشت شدند؛ همان رهبری که در نخستین سخنرانی سال ۹۷ در حرم امام رضا گفت…
Tavaana توانا (7 hours ago)