Search

English

نگاهی به چهارمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در ایران

ردصلاحیت مهدی بازرگان، تمدید ریاست جمهوری خامنه ­ای

علی خامنه­ ای با اینکه سومین رییس جمهور منتخب در جمهوری اسلامی بود، اما نخستین رییس جمهوری بود که توانست دوره خود را به پایان برساند؛ یعنی نه مانند رییس جمهور اول عزل شد و نه مانند رییس جمهور دوم کشته شد. خامنه­ ای دوره نخست ریاست جمهوری خود را در مهر  ۱۳۶۰ آغاز کرد و در  شهریور ۱۳۶۴ به پایان رساند. از تحولات مهم داخلی در چهارسال نخست ریاست جمهوری خامنه ­ای می­توان به بازگشایی دانشگاه­ ها پس از انقلاب فرهنگی و نیز آزادسازی خرمشهر از اشغال ارتش عراق اشاره کرد. بازداشت و حبس اعضای حزب توده و سازمان فداییان اکثریت نیز از جمله تحولات مهم دوره اول ریاست جمهوری خامنه ­ای بود.

درواقع بازداشت گسترده اعضای این دو گروه در بهمن ۶۱ و اردیبهشت ۶۲ آخرین میخی بود که اسلامگرایان حاکم بر تابوت حذف نیروهای دگراندیش کوباندند. البته پیش از این بازداشت نیز، این نیروها هیچگاه از طرف نیروهای حاکم به عنوان «خودی» و «محرم» شناخته نشدند، در حالی که حزب توده و فداییان اکثریت، از جمله گروه­ های چپگرایی بودند که علی­رغم سرکوب دیگر گروه­ ها، همراهی خود با «خط امام» را بارها اعلام کرده بودند. البته بعدها هاشمی رفسنجانی از بازداشت اعضای حزب توده ابراز پشیمانی کرد و «سعید حجاریان» که در آن زمان در اطلاعات نخست وزیری فعالیت می­ کرد، به طور تلویحی بازداشت گسترده اعضای حزب توده را به خودسری­ های تیم عملیاتی سپاه پاسداران ربط داد. اما به هرحال اتهامات رسمی صادر شدند و این حزب به موارد متعددی متهم و محکوم شد که در صدر آن، «جاسوسی برای شوروی» قرار داشت.

به هرترتیب، در چنین فضایی بود که کشور برای برگزاری چهارمین دوره انتخابات ریاست جمهوری آماده می ­شد. در این دوره از انتخابات ۵۰ نفر به عنوان داوطلب کاندیداتوری ریاست جمهوری ثبت نام کردند، که شورای نگهبان در ادامه سنت ردصلاحیت­ های گسترده، ۴۷ نفر از کاندیداها را رد صلاحیت کرد و تنها به سه نفر اجازه رقابت در انتخابات ریاست جمهوری را داد. علی خامنه ­ای به عنوان رییس جمهور وقت، «محمود مصطفوی کاشانی» (فرزند آیت الله کاشانی و استاد حقوق دانشگاه شهید بهشتی) و حبیب الله عسگراولادی مسلمان (وزیر بازرگانی در دولت­های رجایی، مهدوی کنی و خامنه ­ای) سه شخصیت سیاسی بودند که از طرف شورای نگهبان تایید صلاحیت شدند.

مشهورترین فرد ردصلاحیت­ شده مانند دور پیشین انتخابات، فردی از نهضت آزادی بود. برخی از اعضای این گروه پیشتر در دومین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی در فروردین ۱۳۶۳ ردصلاحیت شده بودند. اما در این دور از انتخابات، مشهورترین چهره این گروه و از بنیانگذاران آن، یعنی «مهدی بازرگان»، ردصلاحیت شد. مهدی بازرگان که اولین نخست وزیر جمهوری اسلامی و رییس دولت موقت نیز بود، پس از استعفا از ریاست دولت موقت در آبان ۱۳۵۸، به تدریج موضع انتقادی نسبت به سیاست ­های حاکم پیدا کرد و در دوران نمایندگی مجلس اول شورای اسلامی نیز به عنوان نماینده تهران این انتقادات خود را از پشت تریبون مجلس ابراز می داشت.

مهدی بازرگان (نفر نخست از سمت راست) که از بیان دیدگاه های انتقادی خود ابا نداشت، در چهارمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ردصلاحیت شد

از جمله مواضع مشهور بازرگان در مجلس شورای اسلامی که در تقابل با نگاه رسمی جمهوری اسلامی قرار داشت، موضعی بود که او در برابر درگیری سازمان مجاهدین خلق با اسلامگرایان حاکم اختیار کرد. او مجاهدین خلق را «فرزندان رنجیده و خطاکار» نامید و از «آمریکایی»­نامیدن آنان انتقاد کرد. این گروه همچنین منتقد سرسخت ادامه جنگ پس از آزادسازی خرمشهر بود و شخص مهدی بازرگان به عنوان دبیرکل نهضت آزادی در نامه محرمانه ­­ای که در اسفند ۱۳۶۲ خطاب به آیت الله خمینی نوشت، از او خواست که از مسائلی چون «تجاوز به داخل عراق»، «سقوط صدام» و از این دست شعارها، پرهیز شود.

به هرترتیب ردصلاحیت بازرگان، نهضت آزادی را به واکنش سنگین واداشت و همین موجب ایجاد جنجال و پاسخگویی مسئولان رده بالای حکومت شد. مهدی بازرگان در گفتگویی با مجله نیوزویک در مرداد ۶۴ ردصلاحیت خود را به دلیل اقبال مردمی به خودش دانست و گفت: «چون حاکمیت می‌دید که ممکن است ما در انتخابات حائز اکثریت باشیم، چنین تصمیمی گرفت. طبق نظرخواهی‌های محدودی که در دست داشتیم و مراجعات فراوانی که می‌شد، اگر اجازه شرکت می‌دادند ما در انتخابات پیروز می‌شدیم. شاید نظرخواهی‌هایی از این قبیل از طرف حاکمیت نیز انجام گرفت و موجب آن شد که چنین تصمیمی بگیرند.»

این ادعا از طرف مقامات حکومتی بی­ پاسخ نماند و «علی اکبر ناطق نوری» ، وزیر وقت کشور، در پاسخ به این ادعا این نکته را مطرح کرد که ردصلاحیت بازرگان به دلیل دفاع او از «عباس امیرانتظام»، زندانیِ متهم به جاسوسی برای آمریکا و عضو نهضت آزادی، بوده است و در رد حمایت مردمی از بازرگان گفت : «مايل بوديم مهندس بازرگان كانديدا شود تا طرفدارانش مشخص شوند و دنيا متوجه بشود كه ايشان طرفداران چندانی ندارند. كانديدا بودن نامبرده موجب می‌شد كه حزب اللهی‌ها بيشتر در صحنه باشند.»

نهضت آزادی در بیانیه ­ای که در پی ردصلاحیت بازرگان صادر کرد، از علی خامنه ­ای خواست با توجه به «نگاه انحصاری» شورای نگهبان، از حضور در انتخابات ریاست جمهوری امتناع کند و داوطلبی خود را پس بگیرد. این گروه که انگار پیشاپیش می­دانست خامنه ­ای مجددا به عنوان رییس جمهور برگزیده خواهد شد، او را به کشتی گیری تشبیه کرد که کشتی نگرفته بازوبند قهرمانی می­بندد. نهضت آزادی همچنین در این بیانیه، چهارمین دوره انتخابات ریاست جمهوری را از شرایط اولیه انتخابات، یعنی «آزادی، امنیت و امانت» تهی دانست و شورای نگهبان را به بی­ رونق ­سازی انتخابات و احتمال عدم مشارکت گسترده مردم متهم کرد.

در واکنش به مواضع اعتراضی نهضت آزادی به ردصلاحیت مهدی بازرگان، دو عضو شورای نگهبان نیز به این اعتراض ­ها پاسخ دادند. «محمد امامی کاشانی»، عضو شورای نگهبان و از اعضای هیئت رئیسه مرکزی نظارت بر انتخابات،  ردصلاحیت بازرگان را حاصل شور و بررسی اعضای شورای نگهبان درباره «تمام نقاط مثبت و منفی آقای بازرگان» دانست که نهایتا «با توجه به سابقه» موجب شد صلاحیت او تایید نشود. «ابوالقاسم خزعلی»، دیگر عضو شورای نگهبان، در پاسخی مفصل­تر که آکنده از شائبه­ های سیاسی بود، علل ردصلاحیت بازرگان را اینگونه تشریح کرد: «شورای نگهبان تمام جهات را رعایت می کند. شما در مورد ولایت فقیه گفتید من مجلس خبرگان را منحل می کنم. وقتی لانه جاسوسی تسخیر شد، امام آن را انقلاب دوم تعبیر کردند، اما بازرگان گفت من استعفا می دهم. آن موقعی که فرزندان ما انقلاب می کنند، شما برای امریکا جوش می زنید. وقتی حسن نزیه گفت پیاده کردن احکام اسلام نه مفید است و نه ممکن، بازرگان او را تأیید کرد.»

در نهایت چهارمین دوره انتخابات ریاست جمهوری با حضور نهایی سه کاندیدا برگزار شد. تعداد واجدان شرایط رأی دادن، بیش از ۲۵ میلیون نفر بود که در کاهشی معنادار در قیاس با دوره ­های پیشین انتخابات ریاست جمهوری، ۵۴ درصد از واجدان شرایط در انتخابات شرکت کردند. این کاهش زمانی برجسته می­ نماید که به یاد بیاوریم در سومین دوره انتخابات ریاست جمهوری، ۷۴ درصد از واجدان شرایط رای­ دهی، آرای خود را به صندوق ­ها انداخته بودند. سه تن از مراجع بزرگ تقلید، آیت الله کاظم شریعتمداری، آیت الله صادق روحانی، و آیت الله مرعشی نجفی نیز در اعتراض به ردصلاحیت بازرگان از رای ­دهی خودداری کردند.

همانطور که ناظران حدس می­زدند، علی خامنه ­ای رأی نخست را کسب کرد و برای بار دوم رئیس جمهور شد. خامنه ­ای به عنوان فرد نخست، از میان بیشتر از ۱۴ میلیون رأی، بیش از ۱۲ میلیون رأی کسب کرد و نفر دوم که محمود مصطفوی کاشانی بود، با اختلافی بسیار زیاد، تنها یک میلیون و چهارصدهزار رأی به دست آورد. حذف بازرگان که می توانست رقیبی واقعی باشد، انتخابات ریاست جمهوری را به نمایشی از حمایت مردم از حاکمیت تبدیل کرد بدون اینکه واقعا انتخاباتی معنادار صورت گرفته باشد.

انتشارات بیشتر ...