«سیدمحمدعلی ابطحی»، معاون محمد خاتمی در دوران ریاست جمهوری، در خاطرات خود درباره ورود ماهواره به ایران مینویسد: «سال ۱۳۶۷ بود؛ یک روز در خیابان جمهوری تهران در یک ساختمان بلندی که مربوط به مجله “العالم” بود جلسه داشتم. یکی از کارمندان آنجا من را به کنار پنجره برد، ده دوازده ساختمان را دیدم که دیش داشتند. آنجا برای اولین بار چشمم به دیش ماهواره در ایران روشن شد!»
در واقع از اوایل دهه شصت شمسی ماهواره وارد ایران شد و در سالهای بعد از آن به صورت گستردهای در بین خانوادههای ایرانی مورد استفاده قرار گرفت. به طوریکه اولین شبکه فارسی زبان ماهوارهای در سال ۱۳۷۵ تاسیس شد اما بعد از آن به صورت میانگین سالانه پنج شبکه ماهوارهای فارسی زبان تاسیس میشود و کانالهای ماهوارهای تبدیل به رقیبی برای تلویزیون جمهوری اسلامی شدند.
میزان نفوذ شبکههای ماهوارهای در میان مردم
«سید رضا عظیمی»، مدرس حراست کل استانداری خراسان رضوی، به نفوذ گسترده ماهوارهها در میان مردم اشاره کرد و با «آلودگی» نامیدن این نفوذ رسانهای گفت: «برخی از شهرهای کشور بیش از ۸۲ درصد آلودگی ماهواره دارد و ما به عنوان دپوهای نظام نسبت به این مسأله بیتفاوت هستیم.» او ۲۰ شبکه تلویزیونی داخلی تلویزیون جمهوری اسلامی را بیمخاطب دانست و با مثال زدن از استان اصفهان گفت: «امروز ۱۸ هزار شبکه ماهوارهای در استان اصفهان قابل دریافت است و هر آنچه که مورد نیاز یک جوان ایرانی باشد در کانالهای ماهوارهای طراحی شده است. ذاکر اصفهانی، استاندار سابق استان اصفهان با ایجاد وارونگی هوا از تلویزیون اعلام کرد مدارس تعطیل است اما به دلیل اینکه تلویزیون مخاطب ندارد دانش آموزان بدون اطلاع از تعطیلی به مدارس رفتند.»
«علی کلباسی»، مدیرکل صدا و سیمای استان اصفهان، هم در یک سخنرانی صراحتا اعتراف کرد که «جوانان اخبار بیبیسی را میپذیرند و خبرهای رسانههای داخلی را قبول نمیکنند.» به گفته او در حال حاضر ۱۷ هزار شبکه تلویزیونی در ایران وجود دارد در حالیکه دریافت امواج شبکههای ماهوارهای خارج از ایران از سوی افراد داخل کشور ممنوع است.
«علی جنتی»، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، نیز گفته است که بر اساس نتایج یک پژوهش، ۷۱ درصد مردم در تهران بیننده شبکههای ماهوارهای هستند و پارازیتاندازی و جلوگیری از دسترسی به شبکههای ماهوارهای تاکنون تأثیرگذار نبوده است. او راه حلِ مقابله با دیدن شبکههای ماهوارهای را تولید محتوای جذاب و مفید دانست.
مرکز پژوهشهای مجلس هم طبق گزارشی که در تیرماه ۱۳۹۳ منتشر شده بود بر این نکته تاکید کرد که بخش قابل توجهی از «نیازهای رسانهای کشور» از ماهوارهها تامین میشوند. براساس این گزارش تا نیمه دهه ۸۰ شمسی کسانی که از ماهواره استفاده میکردند برای سرگرمی بود اما اکنون «کسب خبر، تحلیل و تامین نیازهای فکری» به انگیزه سرگرمی اضافه شده است. این مرکز در گزارش ارائه شده، پیشنهاد همکاری دولت و مجلس برای خارج شدن از این «وضعیت منفعل در قبال شبکههای ماهوارهای» را داده است.
چرایی استقبال مردم از شبکههای ماهوارهای
«فردین دلخواه»، استاد جامعه شناسی، یکی از دلایل گسترش ماهواره در ایران را «منع» آن میداند. به عقیده او نحوه مواجهه نهادهای رسمی با این پدیده باعث تشدید کنجکاوی مردم نسبت به آن شد و مردم با دیدن شبکههای ماهوارهای تفاوت آن را با شبکههای داخلی درک کرده بودند. در واقع مردم دریافته بودند که تا چه میزان شبکههای داخلی ضعیف هستند. در اوایل دهه هفتاد تنها دو شبکه وجود داشت که ساعت ده یا یازده شب برنامههایشان تمام میشد.
بر اساس سلایق مخاطبین برنامههای مختلف صدا و سیمای جمهوری اسلامی بسیار ضعیف است. برای مثال عدهای از مخاطبین، فیلم و سریالهای داخلی را از لحاظ محتوا و ساخت بسیار ضعیف میدانند و اولویت آنها شبکههای ماهوارهای است. همچنین یک سویه بودن بخش سیاسی و خبری تلویزیونی از دیگر دلایل مخاطبان برای گرایش به برنامههای ماهوارههاست.
«عبدالله بیچرانلو»، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، سال ۱۳۸۷ را آغاز تحولات مهم در زمینه شبکههای فارسی زبان ماهوارهای میداند و در زمینه استقبال مردم از این شبکهها میگوید: «براساس نظرسنجیهای به دست آمده مردم کشور هنوز به تلویزیون و فیلم دیدن گرایش دارند، در عین حال حدود ۶۰ درصد مردم مخاطب ماهواره هستند که در سالهای اخیر به سمت این رسانه کشیده شدهاند. عمدهترین مسئلهای که باعث شد مردم از تلویزیون روی گردانند و به سمت ماهواره بروند، سریالهای عامهپسند و خانوادگی شبکههای فارسی زبان بوده است؛ آمریکا، انگلیس، استرالیا، آلمان، فرانسه، برزیل، کلمبیا و کره جنوبی کشورهای موفق در زمینه ساخت اینگونه سریالها بودهاند.» او بر این باور است که تلویزیون جمهوری اسلامی بزرگترین فرصتساز برای رقبای خودش است. طبق نظرسنجیهای بدست آمده نزدیک به ۶۰ درصد از مردم سریالهای شبکه نمایش خانگی را از نظر کیفیت بهتر از سریالهای تلویزیون دانستهاند.
نفوذ ماهواره در شهرستانها
همچنین نتایج یک پژوهش دانشگاهی نشان میدهد که در یک شهر شمالی مانند «قائم شهر» بیشتر مخاطبان شبها به تماشای ماهواره میپردازند و میزان مصرف ماهواره، در مخاطبان با تحصیلات پایین بیشتر و با افزایش سطح تحصیلات کاهش مییابد. همچنین میزان استفاده از ماهواره در زنان بیشتر از مردان است. بهگونهای که زنان بهطور میانگین سه ساعت و نیم و مردان دو ساعت و نیم در طول شبانهروز وقت خودشان را صرف تماشای شبکههای ماهوارهای میکنند.
نتیجه پژوهش دیگری که از سوی دو استاد دانشگاه با تخصص رسانه انجام گرفت نیز موید اقبال مردمی به شبکههای ماهوارهای بود. بر اساس این پژوهش که در سال ۹۲ منتشر شد «حداقل ۶۰ درصد مردم ایران از برنامههای ماهواره استفاده میکنند». در این پژوهش «ناکامی شبکههای تازه تاسیس صدا و سیما در جذب مخاطب» مشخص شده است. این پژوهش شبکه «مستند» صدا و سیمای جمهوری اسلامی را مثال میزند که نتوانسته است بیش از صد هزار مخاطب داشته باشد، درحالیکه شبکه فارسی نشنال جئوگرافی که ساختاری مستندگونه دارد، در داخل کشور چندین برابر این رقم مخاطب دارد.
انتقاد رییس کمیسیون اجتماعی مجلس از ممنوعیت ماهواره
درحالیکه وزیر فرهنگ و ارشاد از تولید محتوای جذاب برای رقابت با ماهوارهها میگوید و به طور تلویحی از ممنوعیت ماهواره دفاع میکند، رییس کمیسیون اجتماعی مجلس ممنوعیت ماهواره را «خیلی نامناسب» میداند. «عبدالرضا عزیزی»، ییس کمیسیون اجتماعی مجلس، با مقایسه بین ایران و افغانستان گفت: «تا چندی پیش در دو تا کشور استفاده از ماهواره ممنوع بود. افغانستان و ایران، ولی الان افغانستان هم ماهواره را آزاد کرده است. خیلی نامناسب است برای ما که در قرن ۲۱ در دهکده جهانی زندگی کنیم بگوییم ماهواره ممنوع! برویم، بیاییم بریزیم این دیشها رو جمع کنیم با بداخلاقی برخورد کنیم. این اصلا درشان فرهنگ اصیل اسلامی کشور ما هست؟»