اگر بخواهیم به زبانی ساده بیماری ام‌اس  (Multiple sclerosis) را توضیح بدهیم باید بدن را به یک شهر تشبیه کنیم. «گلبول‌های سفید خون» را نیز به ماموران انتظامی شهر مانند کنیم که بین رگ‌های خونی و فواصل پوستی در حال گردش هستند تا میکروب‌ها را از بین ببرند. در سرتاسر بدن ما رشته‌های عصبی نیز وجود دارند که با سیستم اعصاب مرکزی (مغز و نخاع) پیوند دارند. هر یک از این رشته‌های عصبی مانند یک سیم برق به وسیله یک ماده پوششی به نام «میلین» محافظت می‌شود. بیماری ‌ام‌اس زمانی آغاز می‌شود که گلبول‌های سفید خون به اشتباه -و به دلایلی که هنوز از لحاظ پزشکی کاملا مشخص نیست- به میلین‌ها حمله ‌کنند. هر بار که گلبول‌های سفید این حمله را به رشته‌های عصبی مربوط به یک نقطه از بدن انجام دهند، آن بخش از بدن دچار مشکل خواهد شد. گاهی در دیدن، گاهی در راه رفتن و غیره. در اصطلاح به این بیماری «بیماری خودایمنی» می‌گویند. بیماری‌های خودایمنی به بیماری‌هایی گفته می‌شود که که در آن‌ها سیستم ایمنی بدن که وظیفه‌شان حفاظت از بدن و نابودکردن آسیب رسان‌های خارجی همچون باکتری‌هاست، به اشتباه شروع به حمله به بافت‌های بدن می‌کنند. 

ام‌اس؛ بیماری هزارچهره

دکتر «حسین پاکدامن»، رییس انجمن علوم اعصاب ایران، بیماری ام‌اس را یک بیماری هزارچهره می‌داند و در توضیح بیشتر می‌گوید: «وقتی می‌گوییم بیماری ام‌اس یک بیماری هزار چهره است یعنی اینکه ممکن است هر قسمت از سیستم عصبی را مختل کند و التهاب و اختلال منحصر به فرد آن قسمت را ایجاد کند، مثل اختلالات حرکتی، تعادل، حسی و یا به صورت سرگیجه، دوبینی و اختلالات ادراری باشد… این بیماری از نظر علت سیستم ایمنی را در افراد مستعد دچار اختلال می‌کند که محرک آن یک ماده خارجی و به احتمال زیاد ویروس است اما تاکنون شناخته نشده و معمولا سیستم عصبی مرکزی را مختل می‌کند.» به گفته او این بیماری پیشگیری ندارد و تنها با مصرف یک سری داروهای خاص می‌توان حملات ام‌اس را کاهش داد. نکته دیگر نیز این است که بیماری ام‌اس سن خاصی را در برنمی‌گیرد و گرچه بیشتر در سنین ۲۰ تا ۳۵ سال شایع است اما از کودک شش ماهه تا افراد سالخورده را نیز در برمی‌گیرد.

نشانه‌های ام‌اس

درباره نشانه‌های این بیماری باید گفت که علایم این بیماری گوناگون است و در واقع بستگی به این دارد که کدام بخش از اعصاب آسیب ببینند. از علایم اولیه این بیماری که به صورت بسیار خفیف ظاهر می‌شوند می‌توان از این‌ها نام برد: «سرگیجه و عدم تعادل، خستگی، ضعف دست و پا، التهاب اعصاب چشمی، بی‌حسی یا سوزش موضعی، درد شدید در ناحیه صورت، نقص در بینایی شامل تار شدن و یا دو بینی». در وبسایت انجمن ام‌اس ایران، در اینجا، به صورت تخصصی و جزیی‌تر درباره نشانه‌های ام‌اس صحبت شده است که می‌توان برای اطلاعات تکمیلی‌تر به آن مراجعه کرد. اما در عین حال گرچه این بیماری قابل پیشگیری نیست اما با رعایت نکاتی تا حد بسیار زیادی قابل جلوگیری است که در ادامه به این بحث پرداخته می‌شود.

ام‌اس، استرس و ویتامین D

در اکثر توصیه‌هایی که پیرامون بیماری ام‌اس منتشر می‌شود بر عدم استرس و اضطراب و مصرف ویتامین D  تأکید می‌کنند. به عنوان مثال دکتر «عبدالرضا ناصر مقدسی»، متخصص مغز و اعصاب، استرس را بدترین عامل می‌داند و در کنار آن می‌گوید: «ام‌اس علل مختلفی دارد و یک عامل خاص موجب ابتلا به این بیماری نمی‌شود. این عوامل می‌توانند محیطی یا ژنتیکی باشند همچنین کاهش ویتامین D، سابقه خانوادگی ابتلا به این بیماری، مصرف سیگار، برخی عفونت‌ها از جمله عواملی هستند که درباره آن صحبت شده است.»

دکتر «جمشید لطفی»، رییس انجمن ام‌‌اس ایران، نیز «آلودگی هوا، تغذیه نادرست، ابتلا به بیماری‌های ویروسی و اضطراب» را از جمله عواملی می‌داند که به عنوان علل اصلی ابتلا به ام‌‌اس شمرده می‌شوند. در واقع استر‌س‌های روحی و جسمی چه  صورت مزمن و چه به صورت حاد و ناگهانی می‌توانند سبب تشدید بیماری شوند. چنانچه مطالعات نشان می‌دهند در زمان تحمل استرس وقوع حملات بیماری دو برابر بیشتر از شرایط معمول می‌شود. به نظر می‌رسد استرس‌ها سبب آزاد شدن موادی در بدن می‌شوند که این مواد از طریق تاثیر روی سیستم ایمنی می‌توانند بیماری را متاثر سازند.

دکتر «مسعود اعتمادی فر»، رییس انجمن ام‌اس اصفهان، برای پیشگیری، اجتناب از استرس را خیلی مهم می‌داند که به زعم او کمک زیادی می‌کند که فرد به این بیماری مبتلا نشود. او همچنین مصرف ویتامین D را نیز بسیار توصیه می‌کند. او در توضیح بیشتر می‌گوید: «این بیماران باید از استرس بر حذر باشند، داروهایی که تجویز می‌شود را به صورت مرتب استفاده کنند و در مصرف آن سهل‌انگاری نکنند. همچنین زندگی عاری از استرس‌های روحی برای خود بسازند و از نظر روانی یک زندگی ایده‌آل خوب داشته باشند که چه بسا بیماران‌ ام‌اس بتوانند با ایجاد چنین فضایی از شدت یافتن بیماری جلوگیری کنند.»

منابع مفید برای تأمین ویتامین D

در جامعه ایران ۸۰ تا ۹۰ درصد مردم کمبود ویتامین D دارند. از این رو در تأمین این ویتامین باید جهد بیشتری به خرج داد. نور خورشید تولید روزانه ویتامین D را افزایش می‌دهد. براساس تحقیقات انجام گرفته روزانه ده دقیقه قرار گرفتن در برابر آفتاب می‌تواند از کمبود ویتامین D جلوگیری کند. آب پرتقال غنی‌شده با ویتامین D، زرده تخم مرغ، جگر گاو، روغن کبد ماهی، ماهی‌های چرب، ماهی تن، شیر غنی‌شده با ویتامین D، از جمله دیگر منابع تامین این نوع از ویتامین به شمار می‌روند. ویتامینی که متخصصان کاهش آن در بدن فرد را یکی از عوامل ابتلا به ام‌اس می‌دانند.

میزان ابتلا به ام‌اس در ایران

دکتر «حمیدرضا ترابی»، عضو کمیته علمی انجمن ام‌اس، شیوع این بیماری در ایران را بیش از حد متوسط جهانی می‌داند و می‌گوید: «طبق آمار رسمی، ۴۰ هزار نفر در ایران مبتلا به ام‌اس هستند، این در حالی است که طبق گزارش‌های رسیده از مراکز درمانی، تعداد مبتلایان به ام‌اس ۶۰ هزار نفر است.»

دکتر «مسعود اعتمادی فر» که عضو کمیته علمی ام‌اس آسیا نیز هست، از روند نگران‌کننده و رو به افزایش آمار بیماران ام‌اس در کشور می‌گوید :«حدود ۲۰ سال پیش در ایران ابتلا به بیماری ‌ام‌اس کمتر بود بطوریکه کمتر از ۵ درصد هزار نفر به این بیماری مبتلا بودند، اما رشد تدریجی که این بیماری در هر سال داشته، عاملی شده است تا در بعضی از مناطق مثل اصفهان و تهران بیشتر از ۱۰۰ درصد هزار نفر بیمار‌ ام‌اس داشته باشیم، همچنین در مناطقی مثل شیراز و بعضی از شهر‌های شمالی هم این آمار بالا دیده می‌شود. آمار دقیقی از مبتلایان به بیماری ‌ام‌اس در ایران در دسترس نیست ولی آنچه که مسلم است ما نزدیک به ۳۵ هزار نفر بیمار تحت درمان‌های دارویی داریم و بر آورد‌ها در انجمن ‌ام‌اس تهران نشان می‌دهد حدود ۶۰ هزار و بلکه شاید هم بیشتر از این، بیمار‌ ام‌اس در ایران وجود داشته باشد.»