«به کوی یار فِتادم تو چاله گُمبَّسی / در این میونه هوا رفت بُنگ ِ غُمبَّسی
ز اشک دیده اگر جعده جوده شد غم نیس / بچای محلَه مِیُفتن تو گِل تَلَپَّسی»
عبدالحسین جلالیان
استان یزد با مرکزیت شهر یزد در مرکز ایران قرار گرفته است و از اطراف با استانهای اصفهان، خراسان جنوبی، کرمان و فارس همجوار است. شهر یزد بین رشتههای «شیرکوه» و «خرانق» و در دشتی وسیع به نام دشت یزد-اردکان واقع شده است.
شهر یزد را «شهر بادگیرها» و «شهر دوچرخه» نیز لقب دادهاند. «یزد» به معنای پاک و مقدس است و شهر یزد نیز به مفهوم شهر مقدس است. فرهنگ «ناظمالاطبا»، یزد را شهری دانسته معروف از بناهای «یزدگرد پادشاه عجم».
شهر یزد متعلق به قرنها پیش از اسلام است و میگویند یزد اولیه در قسمت مهریزد (۳۵ هزار گزی جنوب شهر فعلی) بوده است و آثار بهدستآمده نشانگر آن است که این شهر قدیمی متعلق به زمانی است که مردم در گور مردگان خود وسایل جنگ میگذاشتهاند. نام یزد در ابتدا «ایساتیس» و پس از آن «فرافیژ» بوده است؛ این شهر در زمان تسلط اسلام، شهری بوده که جزیه پرداخت میکرده است و در نتیجه این امر توانسته است آیین زرتشتی را حفظ کند و زمان بسیاری طول کشید تا اسلام در آن نفوذ کرد. یزد برای زرتشتیان شهری مقدس است و در حال حاضر در آن معبدی وجود دارد که به «هفت آتشکده» شهرت دارد.
«آتشکده» یا همان «آتش ورهرام» در شهر یزد آتشکدهای معروف است. بنای کنونی این آتشکده متعلق به سال ۱۳۱۳ است که با کمک مالی زرتشتیان یزد و پارسیان هندوستان ساخته شده است. بنای ساختمان با الهام از معماری هخامنشیان، معماری بسیار زیبایی است که بر پیشانی خود نقش «فروهر» دارد. نکته جالب توجه و حیرتبرانگیز درباره این آتشکده این است که گفته میشود آتش درون آن از بیش از ۱۵۰۰ سال پیش تا کنون روشن نگاه داشته شده است.
دیدنیهای شهر یزد بسیار است؛ آنگونه که به راستی قابل شمارش نیست. بادگیرهای یزد نیز معروف هستند و بسیار دیدنی. «بادگیر»، برجهایی هستند که برای تهویه هوا بر بام خانهها ساخته میشده است و علاوه بر بام خانهها بالای آبانبارها و دهانه معدنها به عنوان تهویه هوا نیز ساخته میشده است. دقیقا معلوم نیست که بادگیرها اول بار در کدام شهر ایران ساخته شده است اما بادگیرهای یزد و کرمان مشهور هستند. بادگیر در شهر یزد نسبت به سایر شهرهای مرکزی ایران پرتعدادتر است. مرتفعترین بادگیر جهان یعنی «بادگیر دولتآباد» به ارتفاع ۳۳.۳۵ متر در شهر یزد قرار دارد؛ این بادگیر که ۸ طرفه است با این ارتفاع در دنیا نظیر ندارد.
«باغ دولتآباد» از جاهای بسیار دیدنی شهر یزد است که علاوه بر بادگیر مرتفعش دیدنیهای دیگری هم دارد. در ابتدا باید گفت این باغ در سال ۱۳۶۴ در ردیف آثار ملی ایران قرار گرفته است و علاوه بر این یکی از باغهای ثبتشده در میراث جهانی یونسکو است؛ این باغ از باغهای قدیمی شهر یزد است که در اواخر دوره افشاریه (۱۱۶۰ هجری قمری) ساخته شده است. «باغ دولتآباد» را محمدتقیخان، معروف به «خان بزرگ» که سرسلسله خاندان خوانین یزد بود، ساخته است. این باغ مساحتی حدود ۷۰هزار متر مربع دارد که شامل ساختمانها، حوضها و آبنماهای بسیاری است و در فضای بین آنها باغهایی از درختان انگور و انار و میوههای دیگر دارد.
مدرسه ضیائیه یا همان زندان اسکندر از دیگر مکانهای دیدنی شهر یزد است. این بنا را «مولانا ضیاالدین حسین رضی» در سال ۶۳۱ قمری بنا نهاد که بنای آن توسط پسرانش در سال ۷۰۵ قمری به پایان رسید، این بنا در محله «فهادان» یزد قرار گرفته است.
خانه لاریها از دیگر مکانهای دیدنی این شهر تاریخی است. تاریخ بنای این خانه به دوره قاجار برمیگردد. آن زمان خانهای اعیانی در زمان خود به حساب میآمد. مانند بسیاری از بناهای یزد این بنا نیز بیرونی و اندرونی دارد و حیاط در مرکز آن قرار دارد. از قسمتهای شمالی به عنوان زمستانه واز قسمت جنوبی به عنوان تابستانه استفاده میشد که شامل تالار و بادگیر است.
«نارین قلعه» یا همان نارنج قلعه از مهمترین آثار تاریخی پیش از اسلام استان یزد است که در شهر میبد قرار دارد؛ این قلعه از بناهای مربوط به دوره اشکانی است. مساحت این قلعه ۳ هکتار است. بنا در ۷ طبقه و دارای برج و بارو است که بالای تپهای واقع شده است. این قلعه ۴ برج گرد دارد و زیباترین بادگیرها و خانههای ساباتدار بسیار قدیمی در جهان را میتوان در این محله دید.
سابات یا ساباط از ویژگیهای معماری زیستبومهای گرمسیری و کویری است. دکتر محمدکریم پیرنیا درباره سابات در کتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران مینویسد: «به طور کلی ساباط در زبان فارسی دارای ریشهای کهن است. جزء اول آن “سا” به معنای آسایش و جزء دوم آن “باط” نمودار ساختمان، آبادی و عمارت است.» نارنج قلعه دارای اتاقهای متعددی است که در حال حاضر قسمتهایی از این اتاقکها باقی مانده است. این قلعه به صورت کامل از خشت و گل ساخته شده است.
این قلعه در واقع یک قلعه نظامی بوده است اما برخی از محققان و باستانشناسان به دلیل شکل پنجطبقه آن احتمال میدهند عبادتگاه (زیگورات) نیز بوده باشد. در میبد میتوان از «یخچال خشتی» و «چاپارخانه» نیز دیدن کرد.
ییلاقهای میانکوه در شهرستان تفت نیز از مکانهای بسیار دیدنی استان یزد است.
«غار شگفت یزدان» در نزدیکی «عقدا» از توابع اردکان در استان یزد نیز از مکانها دیدنی این استان زیبا است.
هرچند دل حافظ از وحشت زندان سکندر بگرفت اما دیدار دیدنیهای استان یزد به راستی دلگشا است.