آرامش دوستدار؛ تفلسف یک ذهن عاصی

آرامش دوستدار، یکی از بحث‌انگیزترین روشنفکران ایران معاصر است. بحث‌انگیزبودن دوستدار بیش‌تر از جنبه‌ نقد تند و تیز دین‌داری در ایران است؛ آنچه او به آن تعبیر «دین‌خویی» می‌دهد. دین‌خویی در باور دوستدار به دلیل سیطره‌ اسلام بر ایران به وجود آمده است که سد راه اندیشیدن خودبنیاد است.

اور در سال ۱۳۱۰ در خانواده‌ای بهایی به دنیا آمد. پدرش «عطاالله دوستدار» مردی خوش‌دوق و فرهیخته و مسلط به زبان انگلیسی و فرانسه بود و با زبان روسی نیز آشنایی داشت. مادرش لقائیه منجم زنی مدرن و متجدد بود که پیش از کشف حجاب رضاشاه، حجاب از سر برداشت. عموی آرامش، احسان‌الله خان دوستدار ملقب به رفیق سرخ و از همراهان میرزا کوچک جنگلی بود.

Related image

احسان‌الله خان دوستدار؛ عموی آرامش 

آرامش در خانواده‌ای اهل فرهنگ بالید. او آخرین فرزند خانواده بود و همه خواهران و برادرانش از او بزرگ‌تر بودند. سهراب، نشاط، فروزنده، کاوه و انقلاب، خواهران و برادران آرامش بودند. سهراب دوستدار در خانواده‌ دوستدار بیش‌ترین تاثیر را بر آرامش گذاشت.

او در مورد تاثیرات برادرش سهراب می‌گوید: «سهراب نه تنها در خانواده ما خیلی نقش مهمی داشت بلکه در تربیت من نیز خیلی نقش داشت. در واقع خیلی چیزها را در خانه‌مان از او یاد گرفتم؛ حتی آشنایی با موسیقی کلاسیک. او تنها آموزگار ایرانی من بود.»

سهراب دوستدار در سال ۱۲۹۲ به دنیا آمد. او انسانی فرهیخته و اهل موسیقی و هنر و کتاب بود. سهراب به زبان‌های انگلیسی، فرانسه و عربی تسلط داشت و با زبان‌‌های آلمانی و روسی نیز آشنایی داشت. سهراب دوستدار برای تعلقات مذهبی‌اش به مدت پنج‌ سال و نیم به زندان‌های جمهوری‌ اسلامی افتاد. یکی از دوستان صمیمی سهراب که بیش‌تر اوقات با سهراب بود به نام کامران صمیمی پس از بازداشت در دادگاهی فرمایشی به اعدام محکوم شد و در ۱۶ دی‌ماه ۱۳۶۰ تیرباران شد.

آرامش دوستدار در سال ۱۳۳۷ برای تحصیل فلسفه به آلمان رفت و در دانشگاه بُن به تحصیل پرداخت و  در سال ۱۳۴۱ از جامعه بهایی خارج. آرامش تا پیش از سفر به آلمان و آشنایی با اندیشه‌های نیچه، بهایی معتقدی بود. نیچه موضوع پایان‌نامه آرامش دوستدار بود. عنوان پایان‌نامه‌ دوستدار «رابطه اخلاق و اراده سلطه‌گرا در آثار نیچه» بود؛ و نیچه بود که موجب شد دوستدار برای همیشه - به تعبیر خود - تکلیفش را با دین روشن کند.

مدت زیادی از اقامت دوستدار در آلمان نگذشت که با همسرش که زنی آلمانی با نام دوروتئا (دورلی) بود آشنا شد که این آشنایی در سال ۱۳۳۸ به ازدواج انجامید. حاصل این ازدواج دو فرزند به نام‌های «بیانکا» و «آروین» است.

همراه همسر و دخترش

همسر آرامش دوستدار زندگی با او را خوب و سخت توصیف می‌کند. او آرام را آدمی خوب که زندگی با او دشوار است توصیف می‌کند. او که به خوبی و روانی به فارسی سخن می‌گوید در مورد آشنایی‌اش با آرامش دوستدار می‌گوید: «من در شهر بُن در وزارت امور خارجه کار می‌کردم و با دوستی بعد از کار به خانه برگشتیم. در خیابان با یک ایرانی برخورد کردیم که با دوست من آشنا بود. این ایرانی ما را به چایی دعوت کرد. در کافه‌ای رفتیم که چند ایرانی دیگر غیر از آرام هم بودند … آرامش خیلی آلمانی بلد نبود. آرامش در سخنانش از ماهی‌ای تعریف کرد که ۲۰۰ متر می‌پرد. من باور نکردم و با هم شرط بستیم. من باختم و آرامش را به سینما دعوت کردم. و این‌ طوری شد که یواش یواش جلو رفتیم.»

آرامش دوستدار در دهه ۴۰ خورشیدی و به مدت هشت سال به عنوان گوینده و مترجم در بخش فارسی رادیو دویچه‌وله به کار مشغول شد. او نهایتا در سال ۱۳۵۰ دکترای خود در رشته فلسفه را اخذ کرد.

در این سال‌ها است که دوستدار با جلال آل‌احمد آشنا شد و آن زمان با مجله اندیشه و هنر نیز هم‌کاری می‌کند. آل‌احمد از آن‌جا که چند سالی از آرامش دوستدار بزرگ‌تر بود، رابطه‌شان با هم یک رابطه شاگرد و استادی بود. رابطه‌ای که پس از سفر جلال‌آل‌احمد به حج شکلش تغییر کرد و جدال قلمی‌ای که بین آن دو رفت موجب شد که رابطه‌شان قطع شود. بخشی از نقدهای آرامش دوستدار به اندیشه‌های جلال‌آل احمد در کتاب معروف «درخشش‌های تیره» آمده است.

Image result for ‫درخشش های تیره‬‎

آرامش دوستدار برای تکمیل مدارک تحصیلی‌اش به ایران بازگشت و پس از مدتی دوباره به آلمان سفر کرد. پس از پایان تحصیلات، آرامش دوستدار به ایران آمد و در دانشگاه تهران به تدریس فلسفه پرخت. با این‌که دوستدار منتقد نظام پیشین بود اما انقلاب اسلامی را به «آوار» تشبیه می‌کند؛ او انقلاب اسلامی را نوعی مرگ می‌دانست و می‌گفت که با انقلاب نوعی مرگ اجتماعی را تجربه کرده است.

همسر آرامش دوستدار گفته است که پس از انقلاب دیگر آرامش به شادی سابق نبود.

واژه‌های «دین‌خویی» و «امتناع تفکر»، دو واژه‌ کلیدی‌ای است که هر اهل فلسفه و کتابی اعم از دوستدار آرامش دوستدار یا مخالف او را به یاد این فیلسوف می‌اندازد. واژه «دین‌خویی» چیزی است که به مذاق دین‌داران اهل فرهنگ و یا روشنفکران دینی خوش نیامده است.

آرامش دوستدار در کتاب «خویشاوندی پنهان» در بخشی با عنوان «شاخص‌های فرهنگ دینی» بعد نخست «فرهنگ دینی» را عدم پرسش‌گری دانشته است. او معتقد بود آن‌چه در فرهنگ دینی وجود دارد نه پرسش که «استخبار» است.

default

او مبدع واژه «دین خویی» بود

او در توضیح بیش‌تر گفته است: «بعد نخست فرهنگ دینی آن است که به جای پرسش، تحلیل و استدلال منحصرا مرجع بی‌چون و چرا دارد برای هدایت جمع و فرد هر دو. و درست آنجایی که پرسش می‌بایستی نشان دهد که پرسش است و به این سبب، روالی درونی و ناوابسته به مرجع، مرجع پا به میان می‌نهد تا استخبار را جانشین پرسیدن نماید.»

آرامش دوستدار سپس در این نوشته به بیان تفاوت پرسش و استخبار پرداخته و می‌گوید: «… پرسیدن در واقع رفتار یا واکنشی درونی و طبیعی است در برابر پدیده‌ای ناروشن که آدمی را به جستن پاسخی روشن‌کننده برمی‌انگیزد.»

درواقع باید گفت که آرامش دوستی «دین‌خویی» را نه شکلی از تفکر که «امتناع تفکر» می‌دانست.

البته دوستدار معتقد نبود که هر شکلی از باور به دین لزوما به دین‌خویی منجر می‌شود و سد راه اندیشیدن می‌شود. او معتقد بود  که: «مومن به محض این‌که قادر باشد در نگریستن امور، ایمان خودش را شخصی نگهدارد دیگر دین‌خو نیست.»

هر چند آرامش دوستدار تاریخ و فرهنگ دینی را عاملی برای امتناع تفکر می‌دانست اما در مورد زکریای رازی و ابن‌مقفع نظر مساعدی دارد. در این باره گفته گفته است: «رازی و ابن‌مقفع را من یک استثنا می‌دانم. استثنا همیشه وجود دارد. اما آن فرهنگی که غالب است به جای خودش باقی می‌ماند. به همین جهت هم نه رازی و نه ابن مقفع توی فرهنگ ما مرده‌اند. وقتی یک آدمی مثل رازی و مثل ابن‌مقفع به این مسئله پرداختند که مسئله دین یک مسئله‌ای است که عقلانی نیست. ابن مقفع را که کشتند. من خیال می‌کنم یک چنین استثناهایی پیدا می‌شود ولی استثنا حکم عمومی نیست. ولی مسلم است که این‌ها فقط می‌توانند دو تا استثنا بوده باشد.»

آثار آرامش دوستدار در ایران اجازه انتشار نداشت. اگر از کتاب «ملاحظات فلسفی در دین و علم» که به وسیله نشر آگه و در سال ۱۳۵۹ منتشر شد، بگذریم می‌شود گفت که همه آثار آرامش دوستدار خارج از ایران منتشر شده‌ است.

از آثار آرامش دوستدار می‌توان به ملاحظات فلسفی در دین و علم، نشر آگه، تهران، ۱۳۵۹/ امتناع تفکر در فرهنگ دینی، انتشارات خاوران، پاریس،۱۳۷۰/ درخشش‌های تیره، انتشارات خاوران، پاریس، ۲۰۰۴/ خویشاوندی پنهان، انتشارات فروغ و نشر دنا، کلن، ۱۳۸۷/  زبان و شبه زبان، فرهنگ و شبه فرهنگ، انتشارات فروغ، ۱۳۹۷ اشاره کرد.

default

آرامش دوستدار، پنجم آبان ۱۴۰۰ در ۹۰سالگی در منزل خود در شهر کلن آلمان درگذشت.

 

در اَپ توانا ببینید!

 

Twitter

یک شهروند از تهران، پیامی برای مردم اصفهان و سایر شهرهای ایران دارد. او می‌گوید از راه‌های خلاقانه برای بیان اعتراض… https://t.co/iYwCv3TNtg
Tavaana (15 minutes ago)
درگیری طالبان با طالبان طرح از رضا عقیلی @rezacartoon https://t.co/Of3g8842JC #کارتون #طالبان #طاابان_افغانستان… https://t.co/PGGzUvpEpL
Tavaana (1 hour ago)
رییس پلیس پیشگیری تهران: «توصیه ما به مردم این است که اگر دچار کیف‌قاپی شدند به هیچ عنوان مقاومت نکنند، چرا که امکا… https://t.co/0cJHR7tJl9
Tavaana (2 hours ago)
#مطالعه_موردی #یاری_مدنی_توانا #معلولان
Tavaana (2 hours ago)
۲۶ژوئیه۱۹۸۹جورج اچ.بوش،خطاب به جمعیت سه‌هزار‌نفری:«با امضای لایحه مهم معلولان آمریکایی،هر مرد،زن وکودک معلول‌ م… https://t.co/P8aBDv6wmO
Tavaana (2 hours ago)
#معلولیت #یاری_مدنی_توانا
Tavaana (2 hours ago)
دقایقی پیش تجمع تعدادی از افراد دارای معلولیت مقابل سازمان برنامه وبودجه دراعتراض به وضعیت معیشتی وکاهش بودجه… https://t.co/V2DMqR0S77
Tavaana (2 hours ago)
مبارزات مدنی، تجربه‌ها و راهکارها - ۱۲ موضوع این قسمت: چگونه بر حکومت سرکوبگر پیروز شویم؟ با حضور مهران براتی، کنش… https://t.co/qVI6cKICmA
Tavaana (3 hours ago)