هنگام گفت‌وشنود ممکن است بارها از خود بپرسیم که بهتر است «چه بگوییم» و «چگونه نگوییم». در جهان به‌هم‌پیوسته و متکثر امروز احتمال زیادی وجود دارد که با افرادی روبرو شویم که با ما و دین، فرهنگ یا سنتی که در آن بزرگ شده‌ایم و به آن عادت داریم متفاوت باشند. اگر شما پیرو مذهبی نباشید، گفت‌وشنود با افرادی که مذهبی هستند ممکن است گاهی چالش برانگیز باشد؛ به‌ویژه اگر موضوع گفت‌وگو خود دین و مذهب باشد. چالش‌های گفت‌وشنود همچنین هنگام گفت‌وگو میان افراد از مذاهب یا فرقه‌های متفاوت نیز ممکن است به وجود بیایند. آنچه گفت‌وشنود را معنادار، عمیق و سازنده می‌کند، این است که طرفین از مهارت لازم برخوردار باشند. هیچ کس متخصص گفت‌وشنود به دنیا نمی‌آید، اما می‌تواند این مهارت‌ها را بیاموزد و با کمک آن از گفت‌وگو با گروه‌های متنوع مردم لذت ببرد.

برای یادگیری مهارت‌های گفت‌وشنود باید به تجربیات خودمان و دیگران توجه کنیم. خوشبختانه هستند منابعی که با جمع آوری تجربیات پیشین، توصیه‌هایی برای گفت‌وشنود موفق ارائه کرده‌اند. راهنمایی‌های ارزشمند این گروه‌ها می‌تواند به ما کمک کند از اشتباهات اجتناب کنیم و در صورت روبروشدن با موقعیت‌های دشوار راه خود را پیدا کنیم. در این‌جا با کمک چند نمونه از این منابع، هفت توصیه و بینش مفید برای گفت‌وشنود با همه افراد از جمله افرادی از پیش زمینه‌های متفاوت ارائه شده‌اند.

یک- دو تک‌گویی همزمان مساوی یک دیالوگ معنادار نیست! (جف دالی)

گفت‌وشنود فرآیندی فعالانه و دو یا چندجانبه است و با سخنرانی تفاوت دارد. در سخنرانی گوینده اغلب به صورتی یک‌طرفه برای مخاطبان حرف می‌زند، اما در گفت‌وشنود دست‌کم دو طرف وجود دارند که هر دو باید با مهارت هم نظرات خود را بیان کنند و هم به نظرات طرف دیگر گوش فرا دهند. توجه به این نکته ضروری است که گوش‌کردن با شنیدن تفاوت دارد و خود، مهارتی مهم و البته آموختنی است. بدون توجه به این اصول ممکن است در ظاهر ساعت‌ها با کسی مشغول حرف‌زدن باشیم بدون آن‌که حتی در حد یک کلمه، درگیر «گفت‌وشنود» شده باشیم.

گاهی به جای گفت‌وشنود عمیق، آن‌قدر مشتاق سخنرانی هستیم که به مکالمه به شکل مسابقه نگاه می‌کنیم و بی‌تابانه منتظر «نوبت» خود هستیم تا در آن «نبرد» زبانی پیروز شویم. به جای نگاه به گفت‌وشنود به‌مثابه مسابقه، بهتر است به آن به عنوان یک فرآیند مشارکتی بنگریم که در آن دو یا چند نفر علایق، نیازها و احساسات خود را در یک فضای امن با یکدیگر ارتباط می‌دهند و فعالانه، همدلانه و دلسوزانه به «دیگری» گوش می‌دهند. در چنین فضای امنی، همه برای ابراز آراء و ایده‌های خود احساس امنیت می‌کنند و آماده‌اند تا تصورات غلط، کلیشه‌ها و فرضیات را خود را در برابر شواهد واقعی کنار بگذارند. به علاوه حتی اگر با باورهای طرف مقابل مخالفید، با وقار و احترام رفتار کنید. از قطع صحبت خودداری کنید و درباره ایده‌ها صحبت کنید، نه درباره اشخاص.

دو- هدف از گفت‌وشنود را برای خود و دیگران واضح کنید

افراد با نیت‌ها و هدف‌های متفاوتی ممکن است وارد گفت‌وگو با هم شوند. مهم است که بدانیم هدف اصلی و واقعی ما از گفت‌وگو چیست و در ضمن، دانستن هدف دیگران از مشارکت در بحث نیز می‌تواند به کیفیت گفت‌وشنود کمک کند. همچنین گاهی لازم است هدف خودمان از واردشدن در گفت‌وشنود را به طور واضح بیان کنیم. مثلا در گفت‌وشنودهای تجاری و کاری، هدف ممکن است عقد قرارداد یا رسیدن به توافق یا حل اختلاف باشد. در یک گفت‌وگوی علمی ممکن است هدف بررسی یافته‌های جدید برای رسیدن به یک نظریه بهتر یا حل و فصل تضادهای موجود در داده‌های به‌دست‌آمده باشد. لازم به یادآوری است که این دو مثال درباره «گفت‌وشنود» هستند، نه چیزهایی مانند سخنرانی علمی یا تبلیغات تجاری که نیت آن‌ها آموزش‌دادن دیگران یا متقاعدکردنشان برای خرید چیزی است.

در گفت‌وشنود میان ادیان هدف ممکن است چیزهایی مانند شناخت نقطه نظر یا دانستن تجربه زیسته او باشد. به نظر می‌رسد تلاش برای قانع‌کردن طرف یا تغییر دیدگاه مذهبی‌اش یا تبلیغ او به دینی دیگر، در بسیاری موارد فرآیند گفت‌وشنود را به چالش کشیده یا حتی مختل کند. هدف نهایی گفت‌وشنود میان افراد با دیدگاه‌های متنوع دینی می‌تواند افزایش هم‌زیستی، همکاری و تفاهم، همدلی، همکاری و مشارکت، و درک چگونگی احترام‌گذاشتن، ارتباط باز و مدارا با دیدگاه‌های مختلف باشد.

سه- مراقب موانع زبانی باشید

ارزش‌ها و باورها میان گروه‌های متفاوت دینی و نگرش‌های جایگزین به شکل‌های نمادین متفاوتی بیان و تفسیر می‌شود. گفت‌وگو برای غلبه بر موانع زبانی و فرهنگی و ایجاد تفاهم مفید است؛ اما خود گاهی اسیر تفاوت‌های زبانی می‌گردد و به این ترتیب شکست می‌خورد. مثال کلاسیک این وضعیت، داستان آشنا و قدیمی افرادی است که می‌خواستند از بازار میوه بخرند، اما بر سر خرید «انگور»، «عنب»، «استافیل» یا «ازم» با هم درگیر شدند، بدون آن‌که بدانند تمام آن کلمه‌ها به معنی همان میوه انگور اما در زبان‌های متفاوت (فارسی، عربی، ترکی و رومی) است. ما ممکن است در ذهنیت خود ارزش‌های خاصی را به نامی خاص یا تعریفی ویژه شناسایی کنیم و این مهم است که هنگام گفت‌وگو تلاش کنیم مقصود خود را واضح شرح دهیم. اگر طرف‌های دیگر گفت‌وگو مطلبی را گفتند که با دیدگاه ما سازگار نبود، می‌توانیم قبل از هر چیز از آنان درخواست کنیم نظر خود را توضیح دهند و مطلب را شفاف‌تر کنند. در این صورت خیلی از اختلافات قابل پیشگیری خواهد بود. 

چهار- از پیش‌فرض‌ها و توطئه‌اندیشی دوری کنید

پیش‌داوری و پیش‌فرض آفت بزرگی در گفت‌وشنود میان ادیان است. این بسیار ساده است که تصور کنیم همه خداناباوران چنین یا چنان هستند، یهودیان فلان صفت را دارند، مسیحیان این یا آن‌گونه هستند یا مسلمانان همه عین یکدیگرند. واقعیت این است که مردم بسیار متنوع و متفاوت هستند و در چارچوب‌های ساده و معمولا پر از اشتباه رایج عامیانه نمی‌گنجند. با بی‌توجهی به پیش‌داوری‌ها می‌توانیم افراد را در پرتو شناخت خودمان ببینیم و درک بهتری از هم بیابیم.

پنج- از تفاوت‌ها استقبال کنید و بر نقاط اشتراک تاکید کنید

گاهی ممکن است در یک گفت‌وشنود میان افراد با باورهای متنوع، تمرکز بر نقاط تفاوت یا تضاد گذاشته شود. این مهم است که دو نکته را در نظر داشته باشیم. وجود تفاوت میان مردم امری عادی است و نیازی نیست آن تفاوت‌ها به اختلاف و درگیری منجر شود. باید توجه کرد که حتی میان باورمندان به یک دین یا فرقه مشخص نیز آراء و عقاید متنوعی وجود دارد. در نتیجه تفاوت را نباید به معنی دشمنی یا بهانه‌ای برای ایجاد حس بیگانگی در نظر گرفت. در بسیاری موارد اصلا نیازی نیست تا تفاوت‌ها «رفع» شوند، بلکه صرفا می‌توانند درک و حتی تجلیل گردند. در مواردی نیز رسیدن به یک فصل مشترک یا اشتراک در نظری که تا جای ممکن با ارزش‌های همگان سازگار باشد می‌تواند به فرآیند گفت‌وشنود و هم‌زیستی سالم کمک کند. گفت‌وگو وسیله‌ای قدرتمند یا شاید تنها وسیله مناسب و موجود برای ایجاد روابط، افزایش آگاهی و درک مشکلات و حل تعارض است. همواره به یاد داشته باشید که علت گفت‌وگو این نیست که همه ما با یک دیدگاه واحد به پایان بحث برسیم!

شش- در حساسیت‌های خود و دیگران دقت و تجدید نظر کنید

باید دقت کرد که گفت‌وشنود پیرامون مسائلی از قبیل خدا یا دین، معمولا به موضوعات حساسیت‌برانگیز می‌رسد. ضمن این‌که جامعه‌های دینی یا غیردینی ممکن است قربانی انگ‌ها، کلیشه‌ها، تفکر قالبی و پیش‌داوری‌هایی باشند که زخم‌هایی قدیمی بر روح و روان آن‌ها نهاده باشد. به همین سبب این گروه‌ها گاهی روی دیدگاه‌هایی خاص، حساسیتی فوق‌العاده دارند. برای بودن در یک گفت‌وشنود موفق، خود باید بتوانیم همدلی را تمرین کنیم. سعی کنید دیدگاه و احساسات طرف مقابل را درک کنید. خودتان را به جای آن‌ها بگذارید تا مسائل را از دید آن‌ها ببینید. این مهارت مهمی است که ضمن ابراز نظر و عقیده خود تا جای ممکن از آزردن دیگران اجتناب کنیم. اگر اتفاق تاریخی یا دیدگاه خاصی حساسیت‌برانگیز است، در اشاره به آن باید دقت فراوانی داشته باشیم.

 هفت- به احساسات خود و دیگران توجه داشته باشید

گفت‌وشنود گاهی ممکن است پیرامون مسائل منطقی باشد. در این صورت، باید بر اساس شواهد و مدارک و با توجه به اصول استدلال سالم و معتبر اندیشید و گفت‌وگو کرد. اما این نیز بسیار مهم است که به یاد داشته باشیم انسان‌ها موجوداتی نیستند که فقط جنبه منطقی داشته باشند، بلکه احساسات و عواطف نیز دارند. هر کدام از ما ممکن است درگیر خشم یا احساسات شدید دیگر شویم. در این صورت شاید بهتر است گفت‌وگو را موقتا متوقف کنیم تا خشممان فروکش کند، و به روابط و فرآیند گفت‌وشنود آسیب نزند. از سوی دیگر، باید به احساسات دیگران نیز توجه داشت. گاهی نیاز است که احساسات طرف مقابل را تایید کنید، حتی اگر با دیدگاه او موافق نباشید. با احساسات آن‌ها همدلی کنید تا نشان دهید که وضعیت و حال آنان را درک می‌کنید و به آن‌ها اهمیت می‌دهید.

منابع و مطالعه بیش‌تر

• Elizabeth Arif-Fear. “Managing Conflict through Dialogue: 4 Interfaith/Intercultural Couples Share Their Stories.” Voice of Salam, 6 Oct. 2022.
• Maggie Hos-McGrane. “Two Monologues Don’t Make a Dialogue: Empathetic Listening.” Two Monologues Don’t Make a Dialogue: Empathetic Listening, 2013.
• “Guidelines for Interfaith Dialogue.” The Anglican Church of Canada, 6 Nov. 2018.