مجله «همایون» مجلهای مذهبی بود که در عین مذهبیبودن رویکردی انتقادی و اصلاحگرانه به برداشتهای سنتی از مذهب داشت. این، زمانی مهم به نظر میرسد که بدانیم این مجله به عنوان نخستین مجله مذهبی شهر قم شناخته میشود.
این مجله حدود یک سال و طی سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۴ منتشر میشد؛ یعنی در اوج اصلاحات دوره رضاشاه پهلوی که از جمله شامل اصلاحات در حوزه دین نیز میشد.
اگرچه در این مجله مقالاتی در دفاع از تشیع رایج و سنتی نیز منتشر میشد اما بیشتر نویسندگان اصلی مجله «همایون»، که خود یا طلبه بودند یا سابقه طلبگی داشتند، از حامیان جدی اصلاحات دینی بودند. به عنوان نمونه میتوان از چهرههایی چون احمد کسروی، علیاکبر حَکَمیزاده یا علیاکبر برقعی نام برد. حکمیزاده را نیز شاید بتوان مهمترین نویسنده مجله دانست.
«رسول جعفریان» – از پژوهشگران حامی جمهوری اسلامی – که با نگاهی انتقادی این مجله را بررسی کرده است در ص ۴۸ کتاب خود با عنوان «جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران» در توضیحی اجمالی از مقالات اصلاحگرانه این مجله، چنین مینویسد:
«مقاله “زبان خنثی” در نشریه همایون به حمایت از بیرون ریختن کلمات عربی از زبان فارسی، در ادامه تلاشی که میرزا فتحعلی آخوندزاده آن را آغاز و کسروی به طور جدی آن را دنبال کرده بود، نگاشته شد. همینطور در مقاله “بتپرستی” در نشریه همایون در جهت نفی زیارت قبور ائمه اطهار مطالبی نوشته شده بود. بزرگداشت فردوسی که در سال ۱۳۱۳ در سراسر ایران دنبال میشد، در نشریه همایون پی گرفته شد و حتی در آن از رضاشاه ستایش شد. در این مجله کسروی نیز مقالهای تحت عنوان “ایران” نوشت و از خوانندگان خواست تا راهی جدای از گذشته انتخاب کرده، حرکت خود را ادامه دهند.»
همانگونه که در نقل قول رسول جعفریان آمده است، از جمله مقالات انتقادی که در این نشریه منتشر شد و واکنش زیادی برانگیخت، مقاله «بتپرستی» بود که در مهر ۱۳۱۳ منتشر شد. در مقاله «بتپرستی» تاکید شده است که: «اینکه دین اسلام صورتسازی و قبرسازی را منع کرده و گفته در مقابل آتش و انسان و قبر و امام و پیغمبر نماز نخوانید و معابد و مساجد را ساده و بدون آرایش خواسته و دیگر ِ اینگونه احکام، همه برای این است که اصل و ریشه بتپرستی از میان برداشته شود»
همانگونه که دیده میشود این نشریه به صورت کلی حامی سرسخت برداشت نوین و خردورزانه از دین بود. چنانکه از مقالات حکمیزاده در همین نشریه نیز چنین چیزی را میتوان به صورت کاملا مستقیم برداشت کرد.
حکمیزاده که بعدها در دهه ۲۰ خورشیدی کتاب «اسرار هزارساله» را نوشت و واکنش خمینی را برانگیخت تا «کشف الاسرار» را در پاسخ به او بنویسد، از جمله اصلاحگران دینی بود که عمیقا حامی اهمیت به عقلانیت و مخالف برداشت سنتی از دین بود. بر این اساس بود که مقالاتی نیز در این جهت مینوشت. او از جمله در مقالهای با عنوان «نادان» که در بهمن ۱۳۱۳ منتشر شد، در توصیف فرد «نادان» از جمله این عبارات را به میان میآورد:
«نادان کسی است که غذاهای فاسد و کثیف را بخورد به گمان اینکه نعمت خداست و نباید حرام شود، در صورتی که خود او بزرگترین نعمتهای خداست و آفریدگار هر نعمتی را برای او آفریده.» حکمیزاده در بخش دیگری از همین مقاله در توصیف فرد «نادان» چنین ادامه میدهد: «نادان کسی است که خنده و نشاط را خلاف زهد و تقوی بداند و گمان کند که مرد خداشناس کسی است که همیشه اندوهناک و گریان باشد.»
مجله همایون از مبلغان راهی بود که ضرورت تداوم آن در جامعه ایران در دوره کنونی بیش از پیش احساس میشود؛ شاهراه زیست خردورزانه و مداراجویانه، چه دیندار باشیم چه دیندار نباشیم.
